خطّه فریومد/ فرومد  (تاریخی،علمی،فرهنگی)

بد خواندن / ترانه خواندن : بیت خواندن

دِ زِمستو کی هوا اَبری­ نِه وو بَرو می ­یَه ... او یَرَه وَر مونی کوچه ­ها بتُ تمبو می ­یَه

جِغ مِنَه : هُ یَرِهـا ، هُ یَرِهــا ، هُ یَرِهــا ... اوی سیل باشِتُرک دِکالی شَهرِستو می ­یَه

در زمستان كه هوا ابري است و باران مي بارد ، يك يارو ( يك نفر / پسر بچّه اي ) در ميانِ كوچه ها با تُنبان مي آيد . جيغ و فرياد مي زند : آهاي بچّه ها ( ياروها ) در كال / مسيلِ شهرستان سيل زيادي مي آيد .

يَرَه : يارو ( براي پسر يَرَه و براي دُختر ، دُختَه به كار بُرده مي شود . )

با شُتُرك: وقتي كه آب با مانعي ( مثل سنگ ) بر خورد مي كند و از روي آن سنگ مي جَهَد . ( مانندِ كوهانِ شتر مي شود . )

كالِ شهرستان : مَسيلي در مجاورتِ عِمارتِ مَخروبه شهرستان در فرومد

بیــــا اُوْ بُـردی بـرِ بـزغَلِه­ هـا کی تـوشنَنِـن ... کا و بیـدَه برِشَ بـریـز کـی خیلی گوسنَنِن

اونو کی دِ مونی کُزِن به اَروم به درشَه کو ... یکّه یکّه شیرشَ تی،به اجیر کی کورپَه نِن

بيا براي بُزغاله ها آب ببر كه تَشنه اند ، كاه و بيده برايشان بريز كه خيلي گُرسنه اند . بزغاله هايي را كه در ميان كُـزْ هستند به آرامي از آنجا در بيار ، و يكي يكي شيرشان بده با حواس جمعي كه كُـرْپه اند و دست و پاي نازكي دارند .

كُزْ : وقتي درگاهِ زيرِ تاق در داخل طويله كه سه طرف آن گرفته باشد و طرف چهارم را هم ببندند و از بالا قسمتي را باز بگذارند به آن كُز گفته مي شود . چون آنجا از طويله گرمتر است ، بزغاله هاي نوزاد را در آنجا مي گذارند هم براي گرما و هم براي اينكه در زير دست و پاي حيوانات طويله قرار نگيرند . (در گوشه ای کز کردن يا  به کنجی خزیدن )

كُرپه : نوزاد ، ضعيف ( در تُركي به ميوه ديررَس يا برّه ديرزاد گفته مي شود . )

بيده : وقتي جُوْ ( قبل از آنكه به خوشه برسد ) يا يونجه درو شود و به دور هم پيچيده شود تا خشك گردد و در زمستان به حيوانات داده شود به آن بيده گفته مي شود .

او یَـره قلّکمـو وَر دِشتَـه وُو دِکـوچِه­ ها ...خَب مِنَه گِـزمَه مِـدَره دِ کِمینی جِغُـوکا

مِردِم اَذیـَت مِنَـه کِلِّـه­ خوری اَتِش پَـره ... یتیم و دِر به دَر و لَتّه پلَشتی هَمِه جا

آن پسرك پلاخمان برداشته و در كوچه ها خودش را پنهان مي كند و نگهباني مي دهد و در كمين گنجشكها مي شود . مردم را اذيّت مي كند ، سر خور ، آتش پاره ، يتيم ، در به در و در همه جا مانند پارچه نجسي است كه او را دور مي اندازند . 

قلّه كمو / قلّه كمان / تيركمان / پلاخمان : بازیچه کودکان به صورتِ قطعه کوچک چَرم یا لاستیکی که دو سوی آن را با کِش به دو شاخه کوچکی می بندند و با آن سنگریزه پَرتاب کنند.

خَب / خپ : پنهان شدن و ساكت ماندن

گَزمه داشتن: گشت زدن و نگهباني دادن

چغوك : جغوك ، گنجشك

كلّه خور : به بچّه اي گفته مي شود كه بعد از او بچّه هاي ديگر زنده نمي مانند و مي ميرند . اين را نشانه بُخل و حسادتِ آن بچّه مي دانند .

آتش پاره : كنايه از كودكِ شَرير ، موذي

يتيم : در اينجا يعني كسي كه سرپرستي نداشته تا او را ادب كنند .

در به در : آواره ، آواره كوچه و خيابان ، بي صاحب

لَـتّه : تكّه پارچه كُهنه

پلَشت : آلوده ، پليد ، ناپاك ، نجس

یَک یَـره داشتَه قِمِـــر بَـــزی مِکِـــرد ... به اَدا و اَطــفارِش مِــردِمِ و نَـرضــی مکِـرد

هَمو بد اَصل چِشُم خولی دِ روزی عَشورا ... یِکسِره سینه مِزَه و گریه و زَری مِکِرد

پسركي قمار بازي مي كرد و با شكلك درآوردن و اطوارش ( حَرَكات و رفتار بي مزّه ) مردم را ناراضي مي كرد و مي رنجاند . همان بد اصل كه چشمش مانند چشم خولي است در روز عاشورا ، مرتّب « سينه زني » مي كرد و گريه و زاري مي نمود .

اَطوار : كه در گويش محلّي اطفار گفته مي شود . حَرَكات و رفتار بي مزّه كه به قصد مسخره كردن باشد.

خولي : ابن يزيد اصبحي ( شقي معروف ) كه سر بُريده حسين بن علي عليه السّلام را در تنورِ خانه خود مخفي كرد .

چشم خولي : يعني ؛ كسي كه چشمانش مانندِ چشمانِ خولي سُرخ و خونين است .

شاعر : يك فرومدي ـ 1362

خَنه ما دِ کوجینه

اَگـه تِـه بخِـه بـدَنــی خَنِـه مــــا دِ کـوجینـه ..... بایـد تِه اَیی به شاهـرود خَنِـه ما دِ اُونجینِه

خَنِـه مـا فِـرومـدِ کـوچـه جِنو از سری سِنگ ..... تِه می یی به پُو قِلعَه خَنِه مَمدعلی پِلِنگ

روبروش گاراجِ اُونجی گاراجی ماشین جیپ ..... او گاراج جزیی کوچَنِه پولی اونِمرِه به جیب

دَرِشـام اَهِنــی نِـه اَهِنشـام رِنگـی قِشِنـگ ..... دِ تِـه کَلَه شام گُله از او گُلایِ رِنگــــوارِنگ

خَنـه مــا گُـوْ دَرَه و گَسـولَه و مُــرغِ کِــــروج ..... دِ مونی تِنـورخَنَش اَتَش دَرَه عَینی خِـــروج

دِ تِمـوز کی فَصلی کار و بیل زییِن از را میَه ..... اَز مـونـی بَغــا و صحــرا عَـرعَـری چَـروا میَـه

صِـدَهـو وَر وَر مِـش و بَـع بَعـی بـزغَلــه هـا ..... چَهچَهـی بُلبُلـی زرد و پَـر پَـری بَلبَلـه هــــا

قُمـری هـا مِخَنِـن و کِلَـغَجَـه غَـج غَـج مِنَـه ..... سِنگینی ی مـووه ها شَخِه دِرَختـه کَج مِنَه

بعضی خوشحَلی مِنن کی خوبه پسر دَرِن ..... بَعضی دِلشَ خوشه کی جفتی گُوْوخَر دَرِن

بَعَضی گَودوشی وَردِشتَنو هَی گُوْ مِدوشِن ..... بعضـی غِـرور دَرِن بـاد و بــرودی مِفـروشِـن

بَعضــــــــی عَلِـف دِرَو وَردِشتَـن و دِرَو مِنِـن ..... بَعضـی دِستِــــرَه دِ پَچّـه و هَـی بیـرَو مِنـن

بَعضـــــــی اَروم اَروم پیــری مِـزَه مِـزه مِنِـن ..... بَعضـی مَــرزی نِهــال کِـوِنـد و خِـربـزَه مِنِـن

راستی یادام رفت بگام وَرسَردری دَلوسِعید ..... بزیَه یَک پَرچِمـی رنگـی از او پَـرچِمو شهید

شهیــدی دلـــــاوری خَنـه ی مـا اَسمعیلـه ..... چِنـد سـالـه کی او دِگـه پیش خدای جلیله

اَسمعیـل رِشیـد و شجــاعِ و مـردی خــــدا ..... جـونِشه بـره نجـاتـی کشـورِش کِـرده فِــدا

او از او مِـردو شجـاعی فـامیـلِ "مُعینی" نِه ..... او کی پاسداری فِداکاری امام "خُمینی" نِه

علي اكبر معيني  ـ تاریخ سرایش 28 / 10 / 1368