لطفاً نسخه pdf این متن را با بیش از 40 عکس از اینجا دریافت کنید .
مسجد فریومد / فرومد
آندره گُدار ( به فرانسوی : André Godard )
فرومد یا فریومد باستان در حدود دوازده کیلومتری جادّه شاهرود به سبزوار ، شمال شرقی عبّاس آباد و شمال غربی مزینـان قرار گرفته است . این محلّ که در حال حاضر جز یک ده بزرگ چیز دیگـری نیست . ( تصویر 64 )
تصویر 64 ـ نمای کلّی فرومد
در سابق ایّام بنا به قول صریح حمدالله مستوفی حاکم نشین منطقه جوین بوده است . [ نزهة القلوب ، ترجمه لیسترنج ، ص 148 ]
یاقـوت ذکری از فرومد نمی کند زیرا شهر اصلی جوین در زمان او آزادور بوده ، پس نتیجه می گیریم که فرومد در اثر مغول کسب اهمّیّت و اعتبار کرده است . لیسترنج ( lestrange ) می نویسد : « به استناد گفته مستوفی مرکز بخش جـوین در قرن هشتم هجری ( چهاردهم میلادی ) به فریومد تغییر کرد » . [ ر ک : فرهنگ جغرافیایی ، تاریخی و ادبی ایران ، ص 180 ، نوشتهC. Barbier de Maynard ] مع ذلک باید بگویم که مستوفی چنین حرفی نزده و نیز شهر آزادور که یاقوت آن را شهری پر جمعیّت با مساجدی زیبا معرفی کرده از طرف مستوفی به عنوان قریه ای واقع در جادّه جاجرم به نیشابور معرفی شده است . [ ر ک : نزهة القلوب ، ترجمه لیسترنج ، ص 169 ] از طرف دیگر مستوفی از « نقاط وسیع دیگر » این منطقه نظیر « بحرآباد ، اروکازری ، دلبند و خراشاه » [ ایضاً ، ص 149 ] نیز یاد کرده ، ولی اسمی از آزادور نبرده است ، بنا بر این احتمال دارد بین تاریخ متروک افتادن آزادور به سود فریومد و سال 740 هجری (1340 م ) یعنی تاریخ ختم کتاب نُزهة القلوب زمانی طولانی سپری شده باشد . مسجد بزرگ و مجلّل فریومد که ظاهراً هنگـامی ساخته شده که این شهـر حاکم نشین منطقه بـوده می توانسته در این باره اطّلاعات کافی در اختیار ما بگذارد ولی در حال حاضر هیچ تاریخی در آن مشاهده نمی شود و نام هیـچ شخصیّت مشهـوری در کتیبه های آن نیامده است . با این همه ، همان طور که در آینده ای نزدیک خواهیم دید سبک معماری خراسانی آن ما را متقاعد می سازد که این مسجـد را در ردیف مسـاجدی که متعلّق به قـرن ششم هجری ( دوازدهم میلادی ) هستند قرار دهیم . بنا بر آنچه گذشت می توانیم چُنین تصوّر کنیم که تاریخ احداث فرومد و هم زمان با آن تغییر محلّ مرکز جوین از آزادور به فرومد آنقدرها مؤخّر از دوران تدوین کتاب مُعجم البُلدان نبوده و با قید احتیاط به قرن هفتم هجری ( سیزدهم میلادی ) تعلّق داشته است .
مسجد فرومد در حال حاضر ویرانه ای است که نقشه آن دیگر به طور کامل قابل درک نیست ، ( تصویر 65 ) تصویر 65 ـ نقشه مسجد فرومد
از چگونگی بیوتات فرعی آن بی اطّلاعیم ولی قسمتهای اصلی و چهارچوبهای مسجد به دست ما رسیده است که عبارت است از : دو ایوان رفیع رودررو با صحنی در میانه که طاقهایی ( غرفه هایی ) با ارتفاع کم آن را احاطه می کرده است . ( تصویر 66 ) تصویر 66 ـ نمای کلّی مسجد فرومد
در گذشته این غرفه ها مدخل رواقهای جانبی مسجد بوده ، رواقهایی که پهنای آنها حدّ فاصل دیوار شرقی صحن و دیواری بوده که در امتداد نوعی آبراهه ساخته شده است . قسمت پایین دیوار اخیر هنوز وجود دارد . ( تصویر 67 ) تصویر 67 ـ ایوان اصلی مسجد فرومد
ما از این مسجد چیز دیگری نمی دانیم . نیمی از یک گنبد ساخته شده با خشت خام ـ که روی نقشه توسط دایره ای نقطه چین نمایش داده شده ـ در شرق راهرو ورودی برجای مانده که باید بعداً ساخته شده باشد . شبستان دراز و گُنبدی دیگری که با توجّه به ایوان شمالی قرینه راهرو ورودی بوده ، وجود داشته که فقط دو دیوار از دیوارهای آن هنوز برپا هستند . به طور کلّی ما از منضّمات و بیوتات تابعه این بنا تقریباً اطّلاعی در دست نداریم ولی برای ما مسلّم است که این مسجد از نوع « دو ایوانه » و به سبک خراسانی بوده است . در بنای این مسجد دقّت کافی به کار نرفته ، چرا که به دلیلی که بر ما پوشیده است و شاید هم بدون هیچ دلیلی محور دو ایوان در امتداد یک دیگر نیستند . در نتیجه پهنای غرفه های دو طرف ایوانها نیز یکسان نمی باشد . دیوارهای جانبی ایوانِ قبله که چهار درگاهی عریض در آنها تعبیه شده دیوارهایی بسیار ضعیف و کم استقامت بوده اند . و این حتّی از روی نقشه بنا نیز مشهود است . از این روی حوادث ناگواری برای آنها پیش آمده که سعی شده با مسدود کردن درگاهی های مقدّم آنها را مرتفع تر سازند . وضع کنونی مسجد نشان می دهد که شکافهایی عریض ، ریزشها و حتّی جابه جاییهایی چشمگیر به همین سبب اتّفاق افتاده است . ( تصویر 68 ) تصویر 68 ـ قسمتی از ایوان اصلی مسجد فرومد
بدون آنکه لازم باشد دشمن جانی بناهای تاریخی ایران یعنی زلزله را مقصّر بدانیم . بین طاقهای سردر و طاقهای حدّ فاصل ایوانها که حتّی به استحکام طاقهای دور صحن هم نیستند ـ طاقهایی که مضاعفند و گرچه فشاری هم تحمّل نمی کنند ـ اجزای سازنده سقفها آزاد بوده و هیچ گونه اتّصالی با تکیه گاه طبیعی خود یعنی طاقها ندارند . ( تصویر 69 ) تصویر 69 ـ طاق سر در ایوان اصلی مسجد فرومد
در نتیجه طاقها برجای مانده اند و سقف آنها ریخته است و این می رساند که سازنده بنا همسنگ کسی که آن را تزئین کرده نبوده است یا به احتمال قوی تر معمار بنا بیشتر دکوراتور بوده تا معمار . همین مطلب را می توان درباره سازنده مسجد گوهرشـاد مشهد یعنی قـوام الدّین شیرازی گفت . وانگهی در تقریباً تمـام بناهای ایران و حتّی تمام بناهای جهان اسلام این گفته مصداق دارد . قبلاّ هم در جای دیگر گفته ام که ایدهآل یک تکنسین واقعی که عبارت است از ساختن چیزی که برای ابد باقی بماند در مذهب اسلام همیشه بیگانه بوده است . او نه تنها به بقای آثار خود علاقه ای نداشته بلکه حتّی می توان گفت از تصوّر دوام و بقا نفرتی داشته که ریشه های آن را بایستی در مذهب جستجو کرد : « دلیل وجود خدا این است که همه چیز جز او از بین رفتنی است » . [ ... لا إِلَهَ إِلا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ ... . ( قَصَص ، 28 / ٨٨ ) ]
معماری بناهای اسلامی در ایران یک معماری تزئینی است ، با روشهایی ابتکاری ، دقیق ، با عظمت و جذّاب ، حتّی در حقیرترین دهات کشور ، ولی در غم دوام و بقا نمی باشد . در عصر مغول گنبدهای با عظمتِ آجری ، ( مقبره حسن بن کیخسرو ، تصویر 42 ) تصویر 42 ـ مقبره حسن بن کیخسرو
حتّی گاهی گنبدهایی دو پوش ( تصویر 70 ) و مناره هایی رفیع بر پایه هایی از گِل خام بنا گردید . ( مناره مسجد جامع ابرقو ، تصویر 38 ) ، تصویر 70 ـ خانقاه علاء الدّولة سمنانی ، تصویر 38 ـ مناره و ایوان شرقی مسجد جامع ابرقو
پی کَنی به ندرت به اندازه کافی انجام می شده است . زیربنای مناره ها را با این فرمول ساده : پیرامون پایه مساوی است با ارتفاع بنا [ پیرامون پایه = با ارتفاع بنا ] ، می ساخته اند گـویی مقاومت زمین همیشه و همه جا یکسان بوده است . بناهای عصـر صفـوی پوشیده از کاشـیهایی بوده که به وسیله ملاط گچ سوار می شده و دیـری نمی گذشته که از محلّ خود جدا شده و ریزش می کرده است . امامزاده یحیی در ورامین اکنون جز توده ای خاک که از قطعات نازک آجرِ پخته پوشیده شده ، چیز دیگری نیست . در نتیجه نشست این توده خاک و جدا شدن تزئینات پوششی آن و نفوذ آب باران ، بنا ترکیب و منظر خود را از دست داده و گرچه سعی شده با اصلاحاتی به آن سر و صورتی بخشند ولی بالاخره روزی به توده ای از گِل بدل خواهد شد . امّا تزئینات گـچبری داخل بنا ، آنجا که بین شکافها و ریزش خاک قسمتهایی از آن باقی مانده بسیار زیباست . وقتی کاشیکاریهای عصر صفوی مرمّت می شوند زیبایی آنها پدیدار می شود . منار عالم همانطور که از اسمش پیداست مناری شکیل و زیبا بوده ولی بعد از آنکه شهرداری اصفهان جوی کوچکی در مجاورت آن حفر کرد منار فرو ریخت . ایـرانیـان در تولید اَشکال اصیل و تزئینات پرشکوه نابغه بوده اند و اگر به مسئله استحکام توجّه بیشتری می کردند ایـران می توانست موزه ای باشد برای هنر معماری در جهان . بدیهی است که معنای ژرف تصوّف اسلامی را هر مسلمانی درک نمی کند و در باب مسجد مورد بحث یعنی مسجد فرومد نیز احتمالاً معمار و سازنده آن اِشرافی بر این معنی نداشته ولی شعر که با خون همه ایرانیان عجین شده خود صورت دیگری از این باور است که ریشه در مذهب دارد :
« زمانه ، شمشیری است دو دم » ( سعدی )
باز هم سعدی می گوید : « هرچه نپاید ، دلبستگی را نشاید »
خیّام می سراید :
|
از آمدنم نبود گردون را سود |
وَز رفتن من جاه و جلالش نفزود |
و معمار این بنا نتیجه گیری کرده که : « دنیا به چه کار آید ؟ »
ولی مسئله آذین کردن بنا چیز دیگری است . کاری است که ثواب دارد . تزئین یک مسجد یعنی عبادت خداوند و در واقع در کار تزئین مسجد فرومد ذوق و استعداد بیشتری به کار بُرده اند تا در ساختمان خود مسجد . این بنا از داخل به وسیله گچبری و از خارج با آجر آذین و کاملاً پوشیده شده است . تزئینات آجری آن در زمره زیباترین آثار هنرهای تزئینی ایران است .
نمای هر یک از دو ایوان ، در گذشته شامل طاقی بوده است رفیع دارای سرطاق و بر بالای سرطاق کتیبه ای افقی که مجموع آنها داخل حاشیه ای به شکل نوار با تزئینات بسیار غنی قرار داشته است . برفراز ستونهای کنـاری ایـوان قبله ( تصویر 71 ) سرطاق با کتیبه ای گچبُری آذین شده است . تصویر 71 ـ ایوان اصلی مسجد فرومد
لـوحه تزئینی آن ( تصویر 72 ) از آجـرهای معرّق شش گوشی ساخته شده که آنها را به صـورت تصویر72 ـ قسمتی از نمای ایوان اصلی مسجد فرومد
بخشهای مجزا در کارگاه ساخته اند و در بنا سوار کرده اند . اطراف این لوحه را حاشیه زینتی باریکی از جنس گِل پختة قالب ریزی شده فرا گرفته است و بعد از آن نواری پهن تر قرار دارد که تزئینات گچبُری آن از میان رفته است . از قسمتهای بالایی این تزئینات درخشان چیزی برجای نمانده ولی چون قسمت عمودی نوار سردر بالاتر رفته چُنین بر می آید که کتیبه ای بربالای این لوحه تزئینی ـ نظیر آنچه که در رباط شرف ( تصویر 46 ) وجود دارد ـ قرار داشته است و بعد از این کتیبه ، نوار سردر به تصویر 46 ـ رباط شرف . قسمتی از پیشانی ایوان انتهایی
صورت افقی در می آمده است . خود نوار متشکّل از چهار نوار مـوازی است که با آجـرهای معـرّق و گِل پخته قالب ریزی شده ( تصویر73 ) ساخته شده است . نوار اصلی متشکّل از یک ردیف شش گوشه تصویر73 ـ فرومد . بخشی از نمای ایوان اصلی
است که در قسمتهای جدا از هم در کارگاه ساخته شده و در محلّ نصب شده است . [ هر شش گوشه 42 سانتیمتر پهنا دارد و متشکّل از چهار بخش مربّع شکل است . ] بر زمینه این شش گوشـه ها تزئینـاتی از گِـل پخته قـالب ریزیشده قرار دارد . در وسط هر شش گوشه احتمالاً کلوکی به شکل نیمکره وجود داشته نظیر همانها که در پهلوی داخلی طاقهای سردر ایوانها دیده می شود ( تصاویر68 و 89 ) و یا به احتمال بیشتر نقـوش ستـاره ای شکلی بوده از جنس گِل پخته قـالب ریزیشده ، نظیر آنهایی که وسط ششگوشه های نوار حاشیه ایـوان شمالی وجود دارد . ( تصویر 74 ) . تصویر74 ـ فرومد . بخشی از نمای ایوان شمالی
دو نوار مجاور از اجزاء مستطیل شکلی تشکیل شده اند که به کمک قالب ریزی ساخته شده است . [ ابعاد هر مستطیل 5 / 9 × 5 / 18 سانتیمتر است . ] نوار چهارم به شکل برودری است ، یادگیری از زمینه کتیبه های کوفی دوره قبل ، دوره ای که در آن رباط شرف ( تصویر 45 ) ساخته شد . تصویر 45 ـ رباط شرف . ایوان انتهایی
این نوار از اجزاء مستطیل شکل قالب ریزیشده ، ساخته شده است . [ ابعاد هر یک 5 / 26 × 37 سانتیمتر است . ] در این چهارنوار هیچ گونه رنگ آمیزی وجود ندارد .
حاشیه سردر ایوان شمالی ، از نظر غنای تزیینات شبیه این ایوان ولی از لحاظ اندازه کوچکتر است و از دو نوار تشکیل شده که آنها را رشته هایی تزیینی محصور کرده است ( تصویر 74 ) نوار اصلی که پهن تر از نوار اصلی ایوان قبله است ، نیز از شش گوشه هایی ترتیب یافته است که به صورت بخشهای مجزّا و به کمک آجرهای معرّق در کارگاه ساخته شده اند . [ هر شش گوشه از 6 قسمت تشکیل است . ] در زمینه این شش گوشه ها و نیز در وسط هر یک از آنها زینتی از جنس گِل پخته قالب ریزیشده وجود دارد . نوار دیگر نیز از شش گوشه ها یا دقیق تر بگوییم از تعدادی مربع که هر یک شش گوشه ای را در خود دارند تشکیل شده است ولی اندازه آنها به مراتب کوچک تر از نوار اصلی است . این مربّع ها ، همچُنین چهار رشته تزیینی همگی از گِل پخته قالب ریزیشده ساخته شده اند . در دو طرف ایوانها دیوارهایی وجود دارد که به بلندی ایوانها نیستند ولی بر نماهای جانبی صحن تسلّط دارند . این دیوارها ظاهراً نوعی تکیه گاه برای طاقهای بزرگ به شمار می روند ولی در واقع جنبه تزیینی داشته و تأثیری در استحکام آنها ندارند . ( تصاویر66 و 75 ) تصویر75 ـ فرومد . بخشی از نمای سمت شمال
این دیوارها در سمت شمال ، نظیر نمای ایوانها ( تصاویر75 و 76 ) ، دارای تزییناتی هستند و تنهـا در تصویر76 ـ فرومد . بخشی از نمای سمت شمال
این قسمت است ـ همانطور که در تصـویر 76 می بینیم ـ که کاشـیهایی به رنگ فیروزه وجود دارد که هنوز بر جای مانده اند . در بالای طاقنماها در گذشته بدون شکّ کتیبه هایی و در بالای کتیبه ها حاشیه ای تزیینی ـ نظیـر آنچه که در حـاشیه های عمـودی دیده می شود ـ وجود داشته است . در سمت جنوب و در طرف راست ایوان هیچ گونه تزییناتی به چشم نمی خورد ( تصویر 72 ) . در سمت چپ روکارِ بنا را با گچ و به شکل بدی تزیین کرده اند . احتمال دارد در این قسمت اصولاً نمای ساخته شده از گِل پخته وجود نداشته و به احتمال بیشتر این نما ریخته و گچبُری موجود را جانشین آن کرده اند .
پایه های جانبی ایـوان ها بخشی از پوشش خود را که از جنس گِل پخته قالب ریزی شده است حفظ کرده اند . ( تصویر 77 ) تصویر77 ـ تزیینات یکی از پایه های مسجد فرومد ، تصویر78 ـ فرومد . دیوار جانبی ایوان اصلی
قسمت تحتانی اَضلاع جانبی ایوان قبله به شکل دیوارهای رباط شرف ( تصویر 78 ) آذین شده اند .
همان صنعت آجرچینی و همان تزیینات حکّ شده در کوربندهای [ فواصل بین آجرها ، م ] عمودی در اینجا نیز دیده می شود . سرطاق درگاه هایی که پُرنشده اند دارای کتیبه هایی هستند به خطّ کوفی . در آنجا دو کتیبه که روی هم قرار گرفته اند و توسّط اندودی از گِـل از هم جدا شده اند ملاحظه می شود ( تصویر 79 ) . تصویر79 ـ فرومد . ایوان اصلی . انحنای یک سرطاق
کتیبه دوم بدون شکّ متعلّق به زمانی است که تعمیراتی در جهت استحکام بنا انجام شده و در جریان آن دو درگاهی مقدّم مسدود شده است . کتیبه اوّل همزمان با احداث بناست . با مقایسه حروف این دو کتیبه درمی یابیم که تاریخ احداث بنا و تاریخ انجام تعمیرات بسیار به هم نزدیک بوده اند . در زیر طاق سردر و بر سه جانب ایوان کتیبه باشکوهی به خطّ ریحان ( تصویر 80 ) نقش شده است . تصویر80 ـ فرومد . کتیبه بزرگ ایوان اصلی
به فاصله کمی در بالای این کتیبه ، بین طاق سردر و طاقی که قسمت مُقَرنَس کاری را محدود می کند کتیبه دیگری دیده می شود که به خطّ کوفی است . بعد از آن تزیینات سقف گُنبد که به وسیله گچ انجام شده و اهمّ آنها در اینجا نیز نقوش شش گوشه است شروع می شود ( تصویر 81 ) . تصویر81 ـ فرومد . زیربنای طاق ایوان اصلی
در تَهِ ایوان محرابی وجود دارد بسیار عالی و نفیس که در اینجا نمای کلی ( تصویر 82 ) و گوشه هایی تصویر82 ـ محراب مسجد فرومد
از آن را ( تصاویر83 تا 87 ) ارائه می دهیم . تصویر83 تا 87 ـ قسمتی از محراب مسجد فرومد
همچُنین انبوهی از مُقَرنَسها که در وسط آنها کتیبه ای است که نام یکی از سازندگان بنا و احتمالاً کسی که گچبُریها را انجام داده به ما می شناساند ( تصویر 88 ) . در این قسمت دیده می شود :
« عمل علی »
تصویر88 ـ فرومد . قسمتی از انتهای ایوان اصلی
کتیبه های دیگر شامل متون مذهبی است . مع ذلک در قسمت پایانی کتیبه دور محراب تاریخی وجود داشته است که از آن فقط این چند کلمه باقی مانده است « ... در ماههای ... » [ فی شهور ، م ] و بقیه از میان رفته است . گودی ایـوان شمالی خیلی کمتر از ایـوان قبله است . حاشیه ای حـاوی کتیبه ، دیواره های آن را در قسمت زیر طاقها آذین کرده است . یک طاق واسطه ای ، بخش مُقَرنَس کاری شده را محدود می سازد . سطح داخلی طاق سردر دارای تزییناتی به زیبایی و غنای ایوان قبله است . با این همه ، نمای سقف گُنبدِ آن به گونه ای دیگر است . بین طاق سردر و طاق حدّ فاصل که خیلی به هم نزدیک اند فضا به اندازه کافی برای یک کتیبه وجـود داشته است ولی اسپری مسطّـح ساخته شده که آن را کتیبه ای در خود گرفته است ( تصویر 89 ) . در بالای این اسپر سقف گنبد با گچبُریهایی به شکل آجرچینی آذین شده است . تصویر89 ـ فرومد . طاق ایوان شمالی
نمای جانبی صحن و تزیینات داخلی غُرفه ها در گذشته از گچبُریهایی تشکیل می شده است ولی در ضلع عقبی چُنین چیزی دیده نمی شود . شکّ نیست که اصولاً هیچ تزییناتی نداشته و این مؤیّد همان چیزی است که از نقشه بنا برمی آید ، بدین معنی که این غرفه ها فقط برای محصـور کردن صحن نبوده اند بلکه راه ورود به دالانهایی بوده اند که پوششی از تیرهای چوبی و بام مسطّح داشته اند . از تزیینات رو به صحن غرفه ها جز مختصری باقی نمانده است و همین مختصر به اندازه کافی دلالت دارد بر اینکه این غرفه ها مثل بقیه دارای کتیبه هایی بوده اند که گرداگرد آنها را فرا می گرفته و توسّط پایه هایی چهارگوش و یا نوارهای حاشیه ای عمودی که احتمالاً به یک نوار افقی بالاسر می پیوسته از یکدیگر جدا می شده اند . این پایه های چهارگوش مزیّن به نمایی بوده اند مشابه حاشیه دور ایوانهای بزرگ با این تفاوت که از گچ بوده اند . بالای طاقها و در قسمت محصور بین پایه های چهارگوش و حاشیه بالاسر هنوز هم لوحه های بلند بالایی که نقوش آنها در همه جا و به طور کامل از میان رفته دیده می شود ( تصویر 90 ) . تصویر90 ـ فرومد . طاقک های گوشه صحن
از تزیینات داخلی غرفه ها تصاویر 90 و 91 تصوّری کافی به دست می دهند . تصویر 92 نمایشگر ضخامت یکی از درگاهی های باز ایوان قبله است . تصویر91 ـ فرومد . قسمتی از طاقک های گوشه صحن ، تصویر92 ـ فرومد . قسمتی از یکی از طاقک های ایوان اصلی مسجد فرومد
راهرو ورودی کاملاً بی پیرایه است . خواه به این علّت که اصولاً تزییناتی نداشته و خواه آنکه امروزه نقش و نگاری ندارد . نمای قسمت پشت نیز از غنای فراوانی برخوردار است ( تصویر 93 ) . تصویر93 ـ نمای پشت مسجد فرومد
جلـو خـان ترکیبی نظیـر ایـوانها ( تصویر 94 ) دارد ولی نمـای دو طرف آن به ظرافت ایـوانها نیست . ( تصویر 95 ) تصویر94 ـ فرومد . ایوان ورودی ، تصویر95 ـ بخشی از نمای پشتی مسجد فرومد
حالا سعی کنیم تاریخ تقریبی اِحداث بنا را به دست آوریم . مبنا و اساس کار تزیینات نماها را که عبارت است از پوششی از قطعات قالب ریزی شده گِلِ پخته یا بریده شده در کارگاه و نیز تزیینات اطراف درگاهیها که کتیبه هایی است گچبُری شده ، به خوبی می شناسیم . در قسمتهای دیگر بنا سقف گنبدهایی را دیده ایم که پوشیده از نقوش به اَشکال هندسی و مزیّن به تُرنجها و گُلهایی گچبُری شده بوده اند و نیز کتیبه هایی به خط ریحان ( مدوّر ) با خطوط کشیده ای که دهانه باز دارند ، و اینها همه نظیر همانهایی است که در سال 549 هجری ( 5 - 1154 م ) در رباط شرف پدیدار گشته است . نیز در همین سال در رباط شرف و دیگر بناهای این دوران همان شبه آجرهایی که به وسیله گچبُری در فضاهای کوچک مزیّن به نقوش گُلها و برگها ساختهشده و سقف گنبد ایوان شمالی و بدنه ایوان قبله فرومد را آذین کرده می توان مشاهده کرد . همچُنین تزیینات سطح داخلی طاقهای بزرگ ، نیز ویژگی توده های مُقَرنَس که انتهای ایوانهای فرومد و غیر آن را اشغال کرده همه را می توان در بناهای دارای تاریخ ترکستان ـ جایی که سرچشمه الهام و روشنی بوده است ـ و خراسان ، یا بناهایی در این خُطط که می توان تاریخ آنها را تعیین کرد بازیافت .
مقایسه کنید
|
شماره تصویر |
تصاویر کتاب حاضر |
شماره تابلو (کتاب «توران» اثر کوهن وینه Wiener Cohn ) |
|
73 ، 74
72 ، 74 ، 90 ، 94
81
80
89 ، 91 ، 92 ، 94 ، 95
72 ، 89 |
48 ، 49
5 ، 32
9 |
XVI a
XII , XV , XIII
XIV , XIII
XIV b , XII , XIII c
XVI b , XIII a-d-c
XIII |
× نظر به اینکه بناهایی که آنها را با مسجد فرومد مقایسه کردیم یعنی « مقبره جلال الدّینحسین در اوسگن (usgen ) ، مقبره سلطان سنجر در مرو ، مقبره ناشناس در اوسگن و رباط شرف » هر یک تاریخ مشخّص خود را که عبارت است از سال 547 هجری ( 1152 م ) و سالهای بعد از مرگ سلطـانسنجـر یعنی حـدود 552 هجـری ( 1157 م ) ، 582 هجـری ( 7 - 1186 م ) و 549 هجـری ( 5 - 1154 م ) ـ تاریخ تعمیر و مرمّت رباط شرف ـ را دارند ، نتیجه می گیریم که مسجد فرومد نیز درطول قرن ششم هجری ( 12 میلادی ) ساخته شده است . وجود نماهای اصیل و مشابه در زیر نماهایی که در تعمیرات بعدی ساخته شده ( تصویر 5 و 78 ) هم در بنای رباط شرف و هم در مسجد فرومد مؤیّد این ادعاست . در رباط شرف این دو نما روی هم قرار گرفته اند ( تصاویر 5 و 31 ) . در فرومد آن که همزمان با کتیبه اوّل دور درگاهیهای باز است بر بدنه چپ ایوان قبله ( تصویر 78 ) و آن که همزمان با کتیبه دوم است هنوز بدنه راست همین ایوان را زیر پوشش خود دارد . در عین حال اظهار نظر یاقوت که در اوّل این مقاله به آن اشاره کردیم نیز می رساند که این مسجد ممکن است در قرن هفتم هجری (13 میلادی) ساخته شده باشد .
عکسها و توضیحات از مهدی یاقوتیان
1ـ عکسهای مقاله « سیاه و سفید » بود ، به جای آنها « عکس رنگی » گذاشته شد ، سعی شد عکسها از همان زاویه عکسهای سیاه و سفید گرفته شود .
2ـ عکسهای مقاله ، قبل از بازسازی و عکسهای رنگی بعد از بازسازی مسجد است .
3ـ عکسهای رنگی مسجد در تاریخ 21 / 8 / 1390 گرفته شده است . طبق مقدمه کتابِ آثار ایران ، آندره گدار از سال 1307 هجری شمسی به مدّت 32 سال یعنی حدوداً تا سال 1339 در ایران بوده است ، اگر عکسهای مسجد جامع فرومد در آخرین سال اقامت او در ایران گرفته شده باشد ، فاصله عکسهای سیاه و سفید با عکسهای رنگی بیش از 50 سال است . در این سالها بسیاری از نوشته ها و تزئینات کتیبه ها دگرگون شده یا از بین رفته است و ... .
4 ـ چند عکس سیاه و سفید که تفاوت زیادی با عکسهای رنگی داشت کنار عکسهای رنگی باقی ماند .
نشانی ( این مقاله قبلاً در منابع زیر منتشر شده است . )
1 ـ « نامه آستان قدس » سال ۱۳۴۷ ـ شماره ۳۷ ، شبزوار پایگاه تشیّع : ( مسجد فرومد سبزوار ) از کتاب آثار ایران ، نویسنده : آندره گُدار ـ مترجم : بینش ، تقی ( 37 صفحه ـ از 93 تا 129 )
2 ـ فرهنگ قومس ، شماره 2 و 3 ، 1376 ، ص 85 تا 97 ، مسجد جامع فرومد برگرفته از کتاب « آثار ایران » نوشته آندره گدار ، ترجمه ابوالحسن سرو مقدّم ، چاپ 1366
3 ـ آیین مردم هنری « ابنیمین » شاعر مردممدار ، سیّد علی اصغر شریعت زاده ، پازینه ، 1379 ، ص 145 تا 158 ، مسجد جامع فرومد برگرفته از کتاب « آثار ایران » نوشته آندره گدار ، ترجمه ابوالحسن سرو مقدّم ، چاپ 1366
4 ـ آثار ایران ، آندره گدار [ و دیگران ] ، ترجمه ابوالحسن سرو مقدّم ، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی ، چاپ سوم ، 1375 ، مجلّد 1ـ 2 ، صص 256 ـ 287
توضیح
ـ در متن آمده بود : « قبلاّ هم در جای دیگر گفته ام که ایده آل یک تکنسین واقعی که عبارت است از ساختن چیزی که برای ابد باقی بماند در مذهب اسلام همیشه بیگانه بوده است . او نه تنها به بقای آثار خود علاقه ای نداشته بلکه حتّی می توان گفت از تصوّر دوام و بقا نفرتی داشته که ریشه های آن را بایستی در مذهب جستجو کرد : « دلیل وجود خدا این است که همه چیز جز او از بین رفتنی است » . [ ... لا إِلَهَ إِلا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ ... . ( قصص ، 28 / ٨٨ ) ] »
کلمه « وجه » به معنای « جهت » است ، یعنی هر چیزی که در جهت خدا نباشد ، از بین رفتنی است .
در روایات مواردی با عنوان « باقیات الصّالحات » نامبرده شده که یکی از آنها ، ساختن مسجد برای خداست . یعنی « بانی » آن دوست دارد مسجدی که می سازد به عنوان یک « عمل صالح » ماندگار باشد و باقی بماند نه آنکه ناپایدار باشد و زود از بین برود .
وانگهی در باره مسجدی که علی رَغم نامهربانیها ، از پسِ قرنها ، هنوز نَفَس می کشد این چه برداشتی است ؟! همین طور مساجد دیگر ، اگر سازنده از تصوّر دوام و بقا ، نفرت داشته است ، پس چرا این همه مساجد که مسلمانان ساخته اند با دوام ساخته شده است و از پسِ سالها و قرنها همچُنان پابرجایند ؟!
احادیث
ـ جامع الأخبار (للشعيري) / 105 / الفصل الثاني و الستون في الأولاد
وَ قَالَ ع فِي كِتَابٍ رَوَى صَاحِبُ جُمَلِ الْغَرَائِبِ فِي كِتَابِهِ بِإِسْنَادٍ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ ص أَنَّهُ قَالَ : خَمْسَةٌ فِي قُبُورِهِمْ وَ ثَوَابُهُمْ يَجْرِي إِلَى دِيوَانِهِمْ مَنْ غَرَسَ نَخْلًا وَ مَنْ حَفَرَ بِئْراً وَ مَنْ بَنَى لِلَّهِ مَسْجِداً وَ مَنْ كَتَبَ مُصْحَفاً وَ مَنْ خَلَّفَ ابْناً صَالِحاً .
ـ بحار الأنوار (ط - بيروت) / ج101 / 97 / باب 2 فضل الأولاد و ثواب تربيتهم و كيفيتها ..... ص : 89
59 ـ وَ رَوَى صَاحِبُ جُمَلِ الْغَرَائِبِ فِي كِتَابِهِ بِإِسْنَادٍ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ ص أَنَّهُ قَالَ : خَمْسَةٌ فِي قُبُورِهِمْ وَ ثَوَابُهُمْ يَجْرِي إِلَى دِيوَانِهِمْ مَنْ غَرَسَ نَخْلًا وَ مَنْ حَفَرَ بِئْراً وَ مَنْ بَنَى لِلَّهِ مَسْجِداً وَ مَنْ كَتَبَ مُصْحَفاً وَ مَنْ خَلَّفَ ابْناً صَالِحاً .
ـ كشف الأسرار في شرح الإستبصار / ج1 / 236 / 55 - هدية المؤمنين ..... ص : 234
« خمسة في قبورهم و ثوابهم يجري الى ديوانهم : من غرس نخلاً، و من حفر بئراً ، و من بنى للّه مسجداً ، و من كتب مصحفاً ، و من خَلَفَ اِبناً صالحاً » .
ـ مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل / ج12 / 229 / 15 باب استحباب إقامة السنن الحسنة و إجراء عادات الخير و الأمر بها و تعليمها و تحريم إجراء عادات الشر ..... ص : 228
13959- جَامِعُ الْأَخْبَارِ ، عَنْ كِتَابِ جُمَلِ الْغَرَائِبِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ النَّبِيِّ ص أَنَّهُ قَالَ : خَمْسَةٌ فِي قُبُورِهِمْ وَ ثَوَابُهُمْ يَجْرِي إِلَى دِيوَانِهِمْ مَنْ غَرَسَ نَخْلًا وَ مَنْ حَفَرَ بِئْراً وَ مَنْ بَنَى لِلَّهِ مَسْجِداً وَ مَنْ كَتَبَ مُصْحَفاً وَ مَنْ خَلَّفَ .
myaghoutian@yahoo.com