سرو در آتش

کتاب « سرو در آتش » داستان سرو تاریخی فریومد

به کوشش مهدی یاقوتیان منتشر شد .

سَروِ فریومد

بازتابِ انديشه­ هاي ديني در نگاره­ هاي هخامنشي

سرو

درختِ سرو ، درختِ هميشه بهار ، نمادِ جاودانگي و حياتِ پس از مرگ است . با همين باور سرو را داراي نيرويي مي ­دانستند كه بدن را از فساد حفظ مي­ كند و به همين دليل بيشتر در يونان باستان ، ايتاليا ، خاورميانه ، هندوستان ، چين و اروپاي مسيحي آن را در گورستانها مي­ كارند . كاشتنِ اين درخت از قديم در ايران رواج داشت . چُنانچه هر فرد زرتشتي به هنگامِ زايش فرزندِ خود يك نهالِ سرو مي ­كاشت و درخت را به نام فرزندِ خود مي ­ناميد و همراه با بزرگ شدنِ نهال و درخت ، فرزند هم بزرگ و برومند مي ­شد . اين انديشه هنوز هم بينِ زرتشتيان رايج است .

در « تاريخ بيهقي » هم اشاره شده است كه زرتشت دو شاخۀ سرو از بهشت آورد و با دستِ خويش يكي را در كاشمر و ديگري را در فريومد نشاند . درختِ سرو را با نامهاي آزاد و شروين و از نظرِ علمي به نام « سايپرس ـ cypress » مي­ شناسند . اين درخت در ايران به صورت يك گونه و دو نوعِ مختلف وجود دارد كه « سروِ ناز »‌ نوعِ زينتي آن است . وقتي كه درخت سرو را قطع مي ­كنند مي ­ميرد . در اين حالت شاخ و برگ سياه آن ، نَمادِ مرگ به شمار مي ­آيد . در هُنر مسيحي هم اين گياه مَظهرِ تداوم و پايداري در فضيلت به شمار مي ­آيد . سرو براي فينيقي ­ها درختِ حيات و در فرهنگِ ايراني و در تختِ جمشيد مظهرِ زندگي طولاني بود و به اهورَمزداه مربوط مي ­شد .

در باور اقوامِ ايراني سه­ گانۀ اهورَمزداه ، ميترا و آناهيتا به ترتيب با سرو ، نخل ، نيلوفر مربوط مي ­شدند . نقشِ درختِ سرو به عنوانِ نَمادي از طراوات ، آرامش و زيبايي ، در قالي ­بافي ، نگارگري ، پارچه ­بافي ، معماري و در همۀ مظاهر تمدّن ايراني ديده مي­ شود .

سرو به دليل آنكه درختي هميشه سبز است همواره در ايران و كيش زرتشت اهمّيّت خاصّي دارد . به عنوان مثال مي ­توان از سرو پنج هزار سالۀ ابرقو يا سرو موسوم به زرتشت ياد كرد . تقدّس درخت سرو مي ­تواند مربوط به اعتقادات مِهرپرستي هم باشد . بنا به آثارِ به جا مانده و نوشته ­هاي « تاريخ بيهقي » در كاشمر سرو بلند مشهوري در كنارِ آتشكده ­اي وجود داشت كه زرتشتيان آن را مقدّس مي­ شُمردند و پاي آن نيايش مي كردند . برخي زرتشتيان معتقد بودند كه مقبرۀ زرتشت در آنجا بوده است و اين امر بر خليفۀ وقت ، متوكّل عبّاسي ( 861 م ) گران آمد و دستور داد آن سرو را از ريشه بُريدند و آن را بارِ هزار و سيصد شتر كردند و به سامرّاء فرستادند ولي دستِ تقدير چُنان كرد كه قبل از رسيدن آن سرو به سامرّاء متوكّل به دستِ فرزندش به قتل رسيد و هر كس ديگري كه دستي در كار بُريدن سرو داشت از جمله درودگرِ آن ( حسين نجّار ) و شاگردانش و آهنگران ... تا آخِر آن سال هلاك شدند ( تاريخ بيهقي ) .

هم اكنون نيز بزرگترين درختِ سروِ جهان در ايران ، يزد ، در شهرستانِ ابركوه چون نگيني سبز مي ­درخشد اين سرو را با ارتفاع 25 ، دور تنۀ 5 / 11 و پيرامون 18 متري آن مي­ توان گفت بزرگترين درختِ زندۀ موجود در زمين است . اخيراً دانشمندان ژاپني و روسي بازديدكننده از اين درخت ، عُمر آن را تا هشت هزار سال برآورد كرده ­اند . پروفسور الكساندروف روسي پيشتر عمر آن را چهار هزار تا چهار هزار و پانصد سال برآورد كرده بود .

سروهاي كُهنسال ديگري نيز در ايران مي ­توان نام بُرد از جمله : سرو دو هزار سالۀ روستاي سنگان ؛ سرو هزار و سيصد ساله در بلوارِ اصلي گوهردشت كرج ؛ سرو هزار سالۀ روستاي جاريان نطنز ؛ سرو هزار سالۀ هرزويل منجيل ؛ سرو هشتصد ساله در روستاي مرق كاشان .

بر روي مقابر نشاندنِ درخت سرو به جهتِ تقدّس آن ، بعد از اسلام به صورتِ سمبوليك انجام مي ­گرفت ( ميرشاهي ، 2007 : مقاله ) . با اين تفكّر در اسلام درختِ سرو را درختِ طوبي ، در توراتِ درخت حيات ، در مسيحيّت و ايّام كريسمس به صورت كاج تزيين­شده مي ­توان مشاهده كرد . در مراسم عزاداري عاشورا تمامي عَلَم ­ها و طوق ­ها به طور سمبوليك از نقش سرو مقدّس الهام گرفته ­اند . كُهَن ترين نمونۀ نقش حجّاري درخت سرو ( درخت زندگي ) در گُلدان حجّاري ­هاي آشوري عيلامي مربوط به سدۀ نهم پيش از ميلاد از قصر آشور نصيرپال دوم در نينوا ( موزه بريتانيا ) ديده مي ­شود . نقش سرو گاه به صورت رئال ( طبيعت گرا ) و گاه به صورت انتزاعي به كار رفته است و مالامال از تمثيل و استعاره و بازتابي از آيين ­ها و باورهاي آن دوره است . در نگاره هاي تختِ جمشيد ، نقشِ درخت سرو نسبت به ساير نقوشي كه از درخت وجود دارد ، بيشتر است . احتمالاً اين نقوش انعكاسي از سَروستانهاي مقابل كاخ­هاي سلطنتي مي ­توانند باشند . 

نقشِ سرو به جهتِ تقدّسش حتّي بر روي گورِ مردگان نيز حجّاري مي ­شد ، سنگ مزارِ جاماسب حكيم ( داماد زرتشت ) در شيراز نمونه ­اي از اين نوع حجّاري­ هاست ، نقش سرو بر روي آن هنوز هم باقي است .

سنگِ محرابِ مسجدِ جامعِ توران هم كه قدمتِ آن را به توران­دُخت ساساني نسبت مي ­دهند نقش درختِ سرو در وسطش چون قنديلي آويخته شده ديده مي ­شود كه از نقوش منحصر به فرد است .

غير از نگاره­ ها و حجّاري­ ها در پارچه­ بافي هم به گونه ­اي گياه ، درخت و همان سرو خميده كه بعدها در  فرهنگ ايراني تِرمه ناميده شد ، ديده مي­ شود . تِرمه واژة تُركي ( turma ـ ma + tur ) از ريشۀ tur به معني « پيچيدن » ( دورفر ، 898 ) و در زبان هندي درخت سروي است كه در حالت خضوع و خشوع در مقابل عظمتِ الهي سر فرود آورده است .

( خبر گزاري جمهوري اسلامي ، 10 / 7 / 86 : مقاله )

 

بازتابِ انديشه ­هاي ديني در نگاره­هاي هخامنشي ، مهناز باقري ، انتشارات اميركبير ، چاپ اوّل ، 1389 ، ص 106 ـ 109

سرو

بازتابِ انديشه­هاي ديني در نگاره­هاي هخامنشي

 

سرو

درختِ سرو ، درختِ هميشه بهار ، نمادِ جاودانگي و حياتِ پس از مرگ است . با همين باور سرو را داراي نيرويي مي ­دانستند كه بدن را از فساد حفظ مي­ كند و به همين دليل بيشتر در يونان باستان ، ايتاليا ، خاورميانه ، هندوستان ، چين و اروپاي مسيحي آن را در گورستانها مي­ كارند . كاشتنِ اين درخت از قديم در ايران رواج داشت . چُنانچه هر فرد زرتشتي به هنگامِ زايش فرزندِ خود يك نهالِ سرو مي ­كاشت و درخت را به نام فرزندِ خود مي ­ناميد و همراه با بزرگ شدنِ نهال و درخت ، فرزند هم بزرگ و برومند مي ­شد . اين انديشه هنوز هم بينِ زرتشتيان رايج است .

در « تاريخ بيهقي » هم اشاره شده است كه زرتشت دو شاخۀ سرو از بهشت آورد و با دستِ خويش يكي را در كاشمر و ديگري را در فريومد نشاند . درختِ سرو را با نامهاي آزاد و شروين و از نظرِ علمي به نام « سايپرس ـ cypress » مي­شناسند . اين درخت در ايران به صورت يك گونه و دو نوعِ مختلف وجود دارد كه « سروِ ناز »‌ نوعِ زينتي آن است . وقتي كه درخت سرو را قطع مي ­كنند مي ­ميرد . در اين حالت شاخ و برگ سياه آن ، نَمادِ مرگ به شمار مي ­آيد . در هُنر مسيحي هم اين گياه مَظهرِ تداوم و پايداري در فضيلت به شمار مي ­آيد . سرو براي فينيقي ­ها درختِ حيات و در فرهنگِ ايراني و در تختِ جمشيد مظهرِ زندگي طولاني بود و به اهورَمزداه مربوط مي ­شد .

در باور اقوامِ ايراني سه­گانۀ اهورَمزداه ، ميترا و آناهيتا به ترتيب با سرو ، نخل ، نيلوفر مربوط مي ­شدند . نقشِ درختِ سرو به عنوانِ نَمادي از طراوات ، آرامش و زيبايي ، در قالي ­بافي ، نگارگري ، پارچه ­بافي ، معماري و در همۀ مظاهر تمدّن ايراني ديده مي­ شود .

سرو به دليل آنكه درختي هميشه سبز است همواره در ايران و كيش زرتشت اهمّيّت خاصّي دارد . به عنوان مثال مي ­توان از سرو پنج هزار سالۀ ابرقو يا سرو موسوم به زرتشت ياد كرد . تقدّس درخت سرو مي ­تواند مربوط به اعتقادات مِهرپرستي هم باشد . بنا به آثارِ به جا مانده و نوشته ­هاي « تاريخ بيهقي » در كاشمر سرو بلند مشهوري در كنارِ آتشكده ­اي وجود داشت كه زرتشتيان آن را مقدّس مي­ شُمردند و پاي آن نيايش مي كردند . برخي زرتشتيان معتقد بودند كه مقبرۀ زرتشت در آنجا بوده است و اين امر بر خليفۀ وقت ، متوكّل عبّاسي ( 861 م ) گران آمد و دستور داد آن سرو را از ريشه بُريدند و آن را بارِ هزار و سيصد شتر كردند و به سامرّاء فرستادند ولي دستِ تقدير چُنان كرد كه قبل از رسيدن آن سرو به سامرّاء متوكّل به دستِ فرزندش به قتل رسيد و هر كس ديگري كه دستي در كار بُريدن سرو داشت از جمله درودگرِ آن ( حسين نجّار ) و شاگردانش و آهنگران ... تا آخِر آن سال هلاك شدند ( تاريخ بيهقي ) .

هم اكنون نيز بزرگترين درختِ سروِ جهان در ايران ، يزد ، در شهرستانِ ابركوه چون نگيني سبز مي ­درخشد اين سرو را با ارتفاع 25 ، دور تنۀ 5 / 11 و پيراممون 18 متري آن مي­ توان گفت بزرگترين درختِ زندۀ موجود در زمين است . اخيراً دانشمندان ژاپني و روسي بازديدكننده از اين درخت ، عُمر آن را تا هشت هزار سال برآورد كرده ­اند . پروفسور الكساندروف روسي پيشتر عمر آن را چهار هزار تا چهار هزار و پانصد سال برآورد كرده بود .

سروهاي كُهنسال ديگري نيز در ايران مي ­توان نام بُرد از جمله : سرو دو هزار سالۀ روستاي سنگان ؛ سرو هزار و سيصد ساله در بلوارِ اصلي گوهردشت كرج ؛ سرو هزار سالۀ روستاي جاريان نطنز ؛ سرو هزار سالۀ هرزويل منجيل ؛ سرو هشتصد ساله در روستاي مرق كاشان .

بر روي مقابر نشاندنِ درخت سرو به جهتِ تقدّس آن ، بعد از اسلام به صورتِ سمبوليك انجام مي ­گرفت ( ميرشاهي ، 2007 : مقاله ) . با اين تفكّر در اسلام درختِ سرو را درختِ طوبي ، در توراتِ درخت حيات ، در مسيحيّت و ايّام كريسمس به صورت كاج تزيين­شده مي ­توان مشاهده كرد . در مراسم عزاداري عاشورا تمامي عَلَم ­ها و طوق ­ها به طور سمبوليك از نقش سرو مقدّس الهام گرفته ­اند . كُهَن­ترين نمونۀ نقش حجّاري درخت سرو ( درخت زندگي ) در گُلدان حجّاري ­هاي آشوري عيلامي مربوط به سدۀ نهم پيش از ميلاد از قصر آشور نصيرپال دوم در نينوا ( موزه بريتانيا ) ديده مي ­شود . نقش سرو گاه به صورت رئال ( طبيعت گرا ) و گاه به صورت انتزاعي به كار رفته است و مالامال از تمثيل و استعاره و بازتابي از آيين ­ها و باورهاي آن دوره است . در نگاره هاي تختِ جمشيد ، نقشِ درخت سرو نسبت به ساير نقوشي كه از درخت وجود دارد ، بيشتر است . احتمالاً اين نقوش انعكاسي از سَروستانهاي مقابل كاخ­هاي سلطنتي مي ­توانند باشند . 

نقشِ سرو به جهتِ تقدّسش حتّي بر روي گورِ مردگان نيز حجّاري مي ­شد ، سنگ مزارِ جاماسب حكيم ( داماد زرتشت ) در شيراز نمونه ­اي از اين نوع حجّاري­ هاست ، نقش سرو بر روي آن هنوز هم باقي است .

سنگِ محرابِ مسجدِ جامعِ توران هم كه قدمتِ آن را به توران­دُخت ساساني نسبت مي ­دهند نقش درختِ سرو در وسطش چون قنديلي آويخته شده ديده مي ­شود كه از نقوش منحصر به فرد است .

غير از نگاره­ ها و حجّاري­ ها در پارچه­ بافي هم به گونه ­اي گياه ، درخت و همان سرو خميده كه بعدها در  فرهنگ ايراني تِرمه ناميده شد ، ديده مي­ شود . تِرمه واژة تُركي ( turma ـ ma + tur ) از ريشۀ tur به معني « پيچيدن » ( دورفر ، 898 ) و در زبان هندي درخت سروي است كه در حالت خضوع و خشوع در مقابل عظمتِ الهي سر فرود آورده است .

( خبر گزاري جمهوري اسلامي ، 10 / 7 / 86 : مقاله )

 

بازتابِ انديشه­هاي ديني در نگاره­هاي هخامنشي ، مهناز باقري ، انتشارات اميركبير ، چاپ اوّل ، 1389 ، ص 106 ـ 109

تاریخ بیهقی ـتاریخ بیهق

تاریخ بیهقی ( یا تاریخ مسعودی يا تاریخ ناصری ) نام کتابی نوشتۀ ابوالفضل بیهقیاست که موضوع اصلی آن تاریخ پادشاهی مسعود غزنویپسر سلطان محمود غزنویاست . این کتاب علاوه بر تاریخ غزنویان، قسمت ‌هایی درباره تاریخ صفّاریان، سامانیانو دورۀ پیش از پادشاهی محمود غزنوی دارد .

ابوالفضل محمّد بن حسين بيهقي ( 470- 385  ه‍.ق ) در سال 385 ه‍.ق . در حارث آباد بيهق ( سبزوار ) متولّد شده است .

تاریخ بیهق کتابی تاریخیبه فارسی، نوشته ظهیرالدّین ابوالحسن علی بن ابی القاسم زیدبیهقی نامدار به ابن فُندُق ، مشتمل بر تاریخ و جغرافیا و اَحوال عالِمان و خاندانهای مشهور ناحیۀ بیهق است .

بیهقی در سال ۵۶۵ در بیهق درگذشته و آرامگاه او در دهکده ششتَمَد است .

پس تاريخ بيهقي در قرنِ پنجم و تاريخ بيهق در قرنِ ششم نوشته شده ، قصّه سرو فريومد هم در تاريخ بيهق آمده و در مجلّدات تاريخ بيهقي كه به جاي مانده ، اشاره­اي به سرو فريومد نشده است . ولي بعضي افراد هنگام نوشتنِ داستانِ سرو فريومد و سرو كاشمر به جاي ارجاع به كتابِ تاريخ بيهق ، منبع و مأخذ خود را كتابِ تاريخ بيهقي ذكر مي ­كنند .

مانند :

بازتابِ انديشه­هاي ديني در نگاره­هاي هخامنشي ، مهناز باقري ، انتشارات اميركبير ، چاپ اوّل ، 1389 ، ص 106 ـ 109

البتّه اين كتاب مطلب خود را از جاي ديگري ( خبر گزاري جمهوري اسلامي ، 10 / 7 / 86 : مقاله ) گرفته ، كه ظاهراً ارجاع آن منبع هم به تاريخ بيهقي بوده است .

فرهنگِ مردم كاشمر ، نوشتۀ علي اكبر خليلي ، انتشارات كشمر ، چاپ اوّل ، 1390 ، ص 13 .

و ... .

سرو فريومد

ماجرايي نهفته !

اسفند 1365 بود كه من واردِ دانشكده الهيّاتِ مشهد ( دانشگاه فردوسي ) شدم . در آن موقع آقاي قنوات دانشجو بود و عضو انجمن اسلامي ، با جهاد دانشگاهي هم همكاري داشت . در سال 1366 يك بار کاریکاتورهای « ناجی العلی » را نشانم داد با پسری که با شلوار وصله دار ، پُشت به بیننده و رو به صحنه ایستاده بود . بعد مرا تشویق کرد که خاطراتم را بنویسم . اوّلین مقاله/خاطره من که در دانشکده الهیّات مشهد روی تابلو رفت به تشویق او بود . که نوشت : « نقبی است بر ... »

آن موقع من پای تابلـو می ایستادم ، خاطره خودم را می خواندم و اظهار نظر دانشجویان را هم گوش می کردم ، اگر اُستـادی را می دیدم که نوشته مـرا می خواند که تماشایی تر بود ! بعد من همان طور پــای تـابـلــــو مــانـده بودم تا سال 69 که حتّی ایّام امتحاناتِ پایانِ تِـرم ، نشریّه دیواری « رهنما » دست از سرم بر نمی داشت !

بعد از ظهر يكي از روزهاي پنج شنبه در سال 1372با هم داخل ميني بوس نشسته بوديم ، صحبت از ادامه تحصيل و كارشناسي ارشد شد ، گفتم : امروز آخرين مهلتِ ثبتِ نام كارشناسي ارشدِ دانشگاهِ آزاد است . گفت : ثبت نام كردي ؟ گفتم : نه . گفت : چرا ؟ گفتم : نمي توانم هزينه اش را جور كنم . گفت : حالا برو ثبت نام كن ، اگر قبول شدي و آن موقع نتوانستي نرو ، شايد تا آن موقع توانستي . تشويق او موجب شد من در تقي آباد ( ميدان دكتر شريعتي ) از ميني بوس پياده شوم و براي ثبت نام ، به اداره پُست بروم و در امتحان قبول شده ، فوق ليسانس ! شوم .

آقاي عبدالرّحيم قنوات الآن ( به قولِ آقاي باستاني پاريزي دكتر در تاريخ و ) عضو هيئت علمي همان دانشكده ، و چندين كتاب و مقاله تأليف يا ترجمه  كرده ، وبلاگ « مـاهـروز ( تاريحچه ) » ايشان چند سالي است برقرار است . وقتي كه وبلاگ « خطّه فريومد / فرومد » شروع به كار كرد مطلبي در معرّفي آن تحت عنوان « وبلاگ يك دوست » نوشت و به مخاطبان و دانشجويانش گفت كه ؛ ما با هم سابقه دوستي داشته ايم ! ولي با او قهر و آشتي داشته ام ! به قولِ فرومديها گاهي با هم پيلَشت بوده ايم ! البتّه نه تا سالِ قيامت . ايشان مشتاقانه اظهارِ علاقه كرده كه فرومد را ببيند ولي هنوز جور نشده ، حتّي يك بار كه نزديك بود اين قضيّه اتّفاق بيفتد ، قضيّه اي ديگر مانع شد ، ( به قولي قَدَر مانع قضا شد . ) پيش خودمان باشد ايشان گر چه پادشاه نيست امّا يحتمل كه از « سرو فريومد » دلنگران است . آخر آن طور كه خودش گزارش داده تا سبزوار آمده امّا به فرومد نيامده است ! داستاني را كه در موردِ سرو فريومد در تاريخ بيهق نوشته شده ، افسانه دانسته و نوشته : « من در پسِ اين باورِ خُرافه آلود ، ماجرايي نهفته مي بينم ! »

براي اين مطلب سه مورد سند و مدرك موجود است : آن را ؛

1ـ در تاريخ هشتم امرداد 1388 در ماهروز منتشر كرده است .

2ـ در تاريخ دوم خرداد 1389 در سبزوار بيان كرده است .

3ـ در تاريخ 25 مرداد 1391 در ص 6 ويژه نامه فرهنگي روزنامه اطّلاعات چاپ كرده است .

در اينجا آن ماجراي نهفته را از زبان خودش بشنويد .

سرو فریومد

دکتر عبدالرّحیم قنوات عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد

علی بن زید بیهقی مشهور به ابن فُندُق از نویسندگان سده 6 هجری است . ابن ­فُندُق کتاب مشهوری دارد به نام تاریخ بیهق . این کتاب تاریخ منطقه وسیع و پهناوری است که از غرب نیشابور شروع می ­شده و تا مرزهای غربی خراسان ادامه داشته است . تاریخ بیهق شامل اطّلاعاتی بسیار مهمّ در باره اوضاع سیاسی ، اجتماعی ، علمی ، فرهنگی ، ادبی ، مذهبی و شرحِ حالِ رجال و مشاهیر این منطقه است . 

ابن ­فُندُق در بخشی از کتاب خود ، گزارشی جالب از درخت سروی در « فریومد » داده است . فریومد که همان « فرومد » فعلی است ، در آن تاریخ ، قصبه بزرگی بوده که در غربی ­ترین نقطه خراسان ، در مجاورت مرزهای ایالتِ قومِس ( تقریباً استانِ سمنانِ فعلی ) قرار داشته است . فرومد اکنون از توابع شاهرود [ و اكنون ميامي ] است . ابتدا گزارش ابن ­فُندُق را بخوانید . به دنبال آن من برداشت خود را از این ماجرا توضیح خواهم داد :

« سرو فریومد ... تا سنه سبع و ثلاثین و خمس­ مائه ( 537 هجری ) بماند ... و مدّت بقای این سرو در فریومد هزار و ششصد و نود و یک سال بود ... و آن درخت زردشت آتش پرست کِشته بود ... و خاصیّت درخت فریومد آن بود که هر پادشاه که چشم او بر آن افتادی او را در آن سال نکبت رسیدی ، و عمرها این تجربه مکرّر گردانیده بودند » .

 ( تاریخ بیهق ، ص 283 )

اکنون در این باره به نکاتی اشاره می­ کنم :

نخست اینکه بدون تردید این سخن و باور ، خُرافه ­ای بیش نبوده است . زیرا هیچ دلیل معقولی وجود ندارد که درختی باشد که هر پادشاه و امیری به آن نظر کند ، دُچار نکبت و بدبختی گردد . جالب اینکه بیهقی خود در بخش دیگری از همین گزارش ، آورده است که این درخت سرانجام به دست امیر ینال تکین به آتش کشیده شد و اضافه کرده است که این امیر 14 سال بعد از این واقعه نیز زنده بود و در این مدّت گرفتار نکبتی نشد .

امّا نکته دیگر اینکه من در پس این باور خُرافه ­آلود ، ماجرایی نهفته می ­بینم و بر این باورم که این سخن کذب ، احتمالاً حساب شده و تحتِ عوامل و شرایطی خاصّ ساخته و پرداخته شده و بر سر زبانها افتاده بوده است . در این باره باید بیشتر توضیح دهم :

واقعیّت این است که کشور ما ایران در طولِ تاریخ خود به صورت مداوم از طرف ایلها و اَقوام خارجی موردِ حمله و تاخت و تاز قرار گرفته است ، به گونه ­ای که بیشتر دولتهایی که بر این سرزمین حکومت کرده ­اند ، ریشه غیر ایرانی داشته ­اند . هجوم اقوام و قبایل بیرونی بخصوص در شرق ایران ، آن هم از نیمه سده 4 هجری به بعد بسیار گُسترده شد . غزنویان ، سَلجوقیان ، غُزها ، مُغولها ، اُزبکها و ... از جمله اقوامی بودند که از مشرق ایران به سرزمین ما تاختند و هر یک برای مدّتی بر این سرزمین حکومت کردند . در تمامی حملاتی که از جانب شرق ایران صورت می ­گرفت ، به صورت طبیعی خراسان ، اوّلین ایالتی بود که در معرض تاخت و تاز واقع و شهرها و روستاهای آن به دست اقوام مهاجم تصرّف می­ شد . این تصرّفها معمولاً با قتل و اسارت و غارت توأم بود . وقتی دولتهای حاکم در برابر مهاجمان شکست می خوردند ، مردم - اعمّ از زن و مرد و پیر و جوان - و خانه و کاشانه و اموال آنان به بهترین طعمه برای دشمن مهاجم تبدیل می­ شدند . روشن است که این مردم بی ­پناه قادر به دفاع مؤثّری در برابر مهاجمان نبودند و معمولاً مقاومتهای محدودِ آنان توسّط سپاهیان انبوه و مجهّز دشمن دَر هم می ­شکست . امّا این ضرورتاً منجر به تسلیمِ کاملِ آنان در برابر مهاجمان نمی ­شد و آنان گاه با اتّخاذ تدابیری خاصّ به حفظِ جان و مالِ خود می ­پرداختند . به نظر می­ رسد ترتیب دادن بعضی سخنان خُرافه ­آلود و بر سر زبان انداختنِ آنها ، یکی از شیوه ­های دفاعی این مردم بی ­پناه بود . آنان به وسیله بعضی از این شایعات موفّق می ­شدند ، جلوی ورودِ بعضی از مهاجمان را به شهرها و روستاهای خود بگیرند . گمان من بر این است که خُـرافـه « سرو فریومد » یکی از این نوع خُرافات بوده است . کارکردِ این افسانه چندان مبهم نیست . تصوّر کنید امیر یا سلطانی مُهاجم وقتی به نزدیک فریومد می ­رسیده ، در آستانه ورود به این قصبه ، این افسـانه را می ­شنیده است . روشن است که وی بلافاصله به تردید می ­افتاده است که مَبادا در صورتِ ورود به این روستا و دیدنِ درختِ سرو آن ، به­ زودی گرفتار بدبختی و نکبت شود . اگر در نظر داشته باشیم که تقریباً تمامی این اَقوامِ مُهاجم و رهبرانِ آنان ، افرادی عوامّ و دارای فرهنگی نازل و خود ، اسیر باورها و خُرافاتی از همین نوع بودند ، می­ توان یقین کرد که آنان چُنین افسانه ­هایی را به راحتی می ­پذیرفته و مبنای عمل خود قـرار می ­داده­اند . بر این اساس از خیر و شرّ ورود به فریومد می ­گذشته اند و فریومد و فریومدیان از دَم تیغ دشمن و غارت و اسارت رهایی می­ یافته ­اند . اینچُنین ، شاید افسانه ­هایی از این نوع ، در عمل کارکردی مثبت پیدا می ­کرده و به عنوانِ یک اقدامِ دفاعی ، مردم بی ­پناه را در برابرِ دشمن خارجی محافظت می­ کرده ­اند .            

  پنجشنبه ۸ امرداد ۱۳۸۸

گزارش

روزهای پنج­شنبه و جمعه گذشته (30 و 31 اردی بهشت 1389 ) همایش دبیرانِ تاریخ استان­های خراسان رضوی ، جنوبی و شمالی در شهر سبزوار برگزار شد . مسؤولان این همایش از من نیز خواسته بودند تا در جلسه صبح پنج شنبه این همایش سخنرانی کنم . به مناسب برگزاری این نشست در سبزوار ، موضوع سخنرانی خود را کتاب تاریخ بیهق اثر مهمّ و مشهور علی بن زید بیهقی مشهور به ابن­ فُندُق ( م 565 ق ) پیشنهاد کردم که موردِ قبول واقع شد . سخنرانی من در واقع سه بخش داشت : نخست به معرّفی نویسنده کتاب ، ابن ­فُندُق ، پرداختم و به مهمّ ­ترین حوادث و سوانح عمر او اشاره کردم . در ادامه در باره کتاب تاریخ بیهق و ویژگی­ها و اهمّیّت آن سخن گفتم و سرانجام در بخش سوم با بازخوانی گزارشی که ابن ­فُندُق در کتاب خود از افسانه « سرو فریومد » به دست داده است ، گُریزی به تاریخ خراسان زدم و کاربُرد چُنین افسانه­ ها و اساطیری را توضیح دادم و پیشنهاد کردم که محقّقان و مطالعه ­کنندگانِ متون و منابع تاریخی به چُنین گزارش­هایی نگاهی تازه بیندازند و برای این کار آنها را در متن و زمینه سیاسی ، اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی خود قرار دهند و تحلیل کنند ... . 

گرفته شده از ؛ وبلاگ تاریخچه / ماهروز  یکشنبه ٢ خرداد ۱۳۸٩

انذار و تبشير / بيم و اميد

مهدی یاقوتیان

یک احتمال هم باید داد که این افسانه و باور صرفاً از بابتِ هُشدار و رُعب انداختن در دلِ دشمن نباشد بلکه بشارت و موجبِ دلخوشی اهالی و ساکنان هم باشد ، خصوصاً که توده مردم درختانِ کُهَن را نظرکرده می ­دانند و بدان نخ و پارچه می ­بندند و حاجت می­ طلبند . یعنی با این باورِ خودساخته در طولِ سالیان به مردم تلقین می ­شود که وجودِ این درخت مانعِ حمله و هجومِ دشمن می ­شود پس با آسایش خاطر ،‌ روزگار می­ گذرانند . 1 / 5 / 1390

نمایشنامه کوتاه : سردار و سرو مینوی

لطفاً نسخه مصوّر و pdf این متن را از اینجا دریافت کنید .

نمایشنامه کوتاه : سردار و سرو مینوی ، مجلّه صحنه  ، بهمن و اسفند 1387 ( دوره جدید ) ، شماره 64 و 65 ، ( 8 صفحه ـ از 138 تا 145 )

                                                                                                   هوشنگ جاوید

ینالتگین ، به خراسان لشکر کشید و در سال 9 ـ 548 ق 1154 م واحد بیهق را نَهب و غارت کرد ، ابن فُندُق‌ می گوید که : « با گذشت چهارده سال ، هنوز آثار خرابی و قلّت مردم بر شهر و نواحی ظاهر بود . » ( تاریخ ایران کمبریج ، جلد پنجم )

سرو فریومد ، عُمر و بقا بیش از آن‌ یافت ... دویست و نود و یک سال پس‌ از سرو کِشمر ، و مدّت بقای این سرو در فریومد هزار و ششصد و نود و یک‌ سال بود ، پس امیر اسفهسالار ینالتگین‌ بن خوارزمشاه فرمود تا آن را بسوختند ... و خاصیّت درخت فریومد آن بود که هر پادشاه که چشم او بر آن اُفتادی او را در آن سال نکبت رسیدی ، و عُمرها این‌ تجربه ، مکرّر گردانیده بود . ( تاریخ بیهق )

نمایشنامه کوتاه‌ سردار و سرو مینوی

بازی اوّل ـ صحنه یک

با صدای خواننده بومی که در مایه‌ های دشتی‌ در دستگاه شور می ‌خواند ، پرده کنار رفته نور می ‌آید :

آواز خواننده :

سر کوه بلند ارغوونُم‌	هَمو سرو بلند دل گرونُم‌
اگر صد سال در آتش بسوزُم‌	هنوزم سکّة صاحب قَرونُم

هیچ چیز در صحنه نیست ، در جلوی صحنه ، سردار ، پوشیده در زِرِه و خُود و سلاح ، میانسال ، با چهره‌ ای کَریه ، زیر نور موضعی که از پایین‌ بر او می‌تابد ، قَهقَهه می‌ زند ، وحشیانه ، در میان‌ قَهقَهه حرف می ‌زند :

سردار : ( قَهقَهه ) از این اَبلهانه‌ تر سخن نشنیده‌ ام‌ ( قَهقَهه ) این درختِ بدهیبتِ زشت ؟! این درخت‌ بهشت ؟! ( قَهقَهه و ریسه ) این دیدنش موجب‌ نِکبتِ امیران و سرداران می‌ شود ؟! ( قَهقَهه ) به‌ راستی که هست ، به راستی که هست ( ناگهان‌ زشت و دُژم می‌گردد ) بسـوزانیدش ، تکّـه ‌تکّـه‌ اش‌ کنیـد ، ( قَهقَهه ) بسوزانیدش تا جفنگیّات به‌ نام بهشت نسازند ( قَهقَهه ) جهنّمی ‌اش کنید ( قَهقَهه و ریسه )

سردار می‌خندد و پرده با صدای آواز خواننده‌ بسته می‌شود . نور به سوی قرمز و نارنجی تمایل‌ پیدا می‌کند ، گویی صحنه آتش گرفته .

آواز خواننده :

قد سروی کُمون شد ، وای بر ما	دلا سخت ناتوون شد ، وای بر ما
همه رنگای گل سیب و گل بار	مثال زعفرون شد ، وای بر ما

بازی اوّل ـ صحنه دوم

کوبِش دُهُل‌ ها و فریاد سُرناها آغاز می ‌شود ، صدای هَمهَمه و فریاد و هَراس و چَکاچک‌ شمشیرها می ‌آید نور که می‌ آید ، سردار به هر سو در صحنه می ‌دَوَد و سپاهیـان گاه‌به‌گاه‌ می ‌آیند و روان می ‌گُذرند .

سردار ( فریاد می‌ کشد ) : بکُشید ، بسوزانید ، نابود کنید ، این خاک زیبِ خلیفه و سلطان نیست ، این‌ خاک ، برادرِ مرا می ‌زیبد . باره بخت من و برادرانم‌ خراسان است . چموشی نشابوریان و بیهقیان‌ چاره‌ اش تیغ است و آتش ، بکُشید . ( در خود و با خود ) روزی پدر مرا گفت : کشوری می‌ یابی . به او گفتم : مگر کشوری مانده که مرا باشد ؟! گفت : آری مانده ، برای تو و برادرانت خاک‌ها مانده که‌ فتح کنید ( ناگهان فریاد می‌ کشد ) سربازان همه با هم فریاد بکشید و پیروزی را نعّاری کنید .

صدای سربازان از پشت صحنه : جاودانه باد پیروزی‌ سردار ما .

سردار : هـا ، همین است ، آن مَردَک گُریزان‌ عباپوش را بکُشید که شمارشان به پنجاه‌ برسد ، (می‌ خندد ) آن‌قدر زَکات گرفته ‌اند که‌ با سه تکّه شدن جبران نمی‌ شود ، هشت تکّه ‌اش‌ کنید ، (شادمان) پنجاه مرد عابد و زاهد که از کار دنیا رَتق و فَتق امور گناهان می ‌پردازند و بعد هم جلـوات در خلـوات ! ( اَدا درمی ‌آورد ) بعد هم دست به دعـا برمی‌ دارند که : خـدایا زیادش‌ کن ، ( جدّی شده ) غمی نیست ، این هم قسمت‌ خدایی است که نصیبتان می ‌شود ، ( با خنده ) راستی روح هشت تکّه چگونه از درهای بهشت‌ می ‌گذرد؟ ( قهقهه )

( صدای فریادها و شمشیرها ، سردار خشمگین‌ دوباره فریاد می ‌کشد . )

آهای ، بدوید ، پا بجُنبانید ، دست برسانید ، روز می‌ خواهد به نیمه برسد ، اگر خوب بکُشید ، پاداش نیکو می‌ گیرید اینجا باید اَمن ‌ترین جای‌ ایران بشود ، در حکومت ما ، ( به سویی ) آهای‌ چه می ‌کنی ؟ خودت بیل نزن ، تو باید فرمانِ‌ کندن بدهی ، بده آن دربندان چاله بکَنند ، بعد هم همه ‌شان را در آن بیفکن ؟ ، ( به سویی دیگر ) آن صندوقچه‌ های یافته را غارت نکنید ، همه را در هودَج مخصـوص بگذارید ، انگـار کرده ‌اید که‌ من فرمـانده ‌ام ؟ چَپـاوُل نکنید ، سرِ فُرصت همه‌ را تقسیم می ‌کنیم (می‌خندد ) خوب است ، هر چه نباشد آموزش‌دیده خودم هستید ، (با فریاد ) بکُشید ، بکُشید که وقت گذشت . ( با صدای دُهُل‌ها فریادها نور می‌ دَوَد )

بازی اوّل ـ صحنه سوم

نور که می ‌آید ، در صحنه اُجاقی سنگی فراهم‌ شده که آتشی نرم در آن قرار دارد ، سردار در کنار آتش اُجاق دراز کشیده ران مرغی بِریان‌ شده را به نیش می ‌کشد ، اِبریق شراب در کنارش ، یک سپاهی در کنارش گزارش می‌ دهد :

سپاهی : هفتصد صندوق سربسته از جماعت‌ طبسیان و کشمریان و نشابوریان ، ده هزار سکّه زر و سیم ...

سردار : هی ، هی ، سیم یافتید ، سیمبَر نیافتید ؟ ( لبخند شوم )

سپاهی : یافتیم امّا ...

سردار : امّا چه ؟ ( خشمگین ) تنها به بر کشیدید ؟

سپاهی : خیر سردار ، یا گروهی خود را کُشته‌ بودند یا گروهی با اسماعیلیه به قَلعه‌ های دور پناه برده ‌اند ، پیرزال‌ها هم که جز نفرین و سنگ‌ پَرت کردن کار دیگری نمی‌ توانند .

سردار : ( زشت می‌خندد ) سنگ و نفرین ، ( می‌خندد ) باز بگو ، می ‌شنوم .

سپاهی : گوسپند و اسب و گاو و گندم فراوان ، مانده ‌ایم چهارپایان چون خر و قاطر را چه‌ کنیم ؟

سردار : رهایشان کنید ، اینجا خر و قاطر بچرند ، بهتر از این همه آدم خودسر و پرشکوه است ، راستی ما اینک کجاییم ؟

سپاهی : در خراسان سردار

سردار : اَبله ، این را که خود می‌ دانم ، کجای‌ خراسان ؟

سپاهی : جایی بین کِشمر و فیروزآباد ، پشت‌ بیهق

سردار : چه نیک ، ابرها هم کنار رفت ، ماه چه‌ خوب می‌ تابد ، گفتی بیهق ( اندیشمند می ‌شود و آرام برمی‌خیزد ) پس چرا مُطربان ساکتند ، ( به‌ سپاهی ) بگو دُهُل‌ها را بکوبند ( از شادی فریاد می ‌کشد ، به هر سو می ‌دود ) چرا پیش‌تر ، من ماه‌ را این‌گونه ندیده بودم ؟! چه بدری ! این همه‌ ستاره یک جا ! ( شادمانه ) آی برادران کجایید ؟ اینجا از ستاره‌ها هم اَلماس می ‌ریزد ، پس پشت‌ روزِ گرم شبِ خُنَک فرا می ‌رسد که ... پهنای بی ‌انتهای دشت را حَریر گونه‌ می‌ سازد ، آتسِز جایت خالی ( تا این دَم نوازندگان‌ و بازیگران به صحنه آمده ‌اند ، سردار برمی ‌گردد و آنان را می ‌بیند ، آنان تعظیم می ‌کنند ) چرا ساکتید ؟! ( فریاد می‌ کشد ) دُهُل‌ها را بکوبید ، از اینک تا آفتاب زنه فردا ، زیبایی شب را ده چندان‌ باید کرد ، بکوبید ، دست و دستمال‌ها را به‌ بازی بگیرید ، زود باشید .

نوازندگان دُهُل و سُرنا کار خود را آغاز می ‌کنند ، بازیگران به دست‌بازی و پابازی و دستمال‌بازی‌ می ‌پردازند ، آتش‌باز و غَربال‌باز و مُعلّق‌باز ، در میانه به بازی درمی‌ آیند ، نور به آرامی به سمت‌ آبی ، نارنجی ، قرمز ، و بنفش تمایل پیدا می ‌کند ، سردار که با شروع کار آنان به پشت صحنه رفته ، در میان شادی سپاهیانی که به تماشا آمده ‌اند ، به ناگهان هراسان و فریادکِشان و عَرَق کرده با لباسی به هم ریخته ، به صحنه می‌ دَوَد و فریاد می کِشد ، همه یکباره ساکت می ‌شوند .

سردار : بس کنید ، بس کنید ، گم شوید .

همه به آرامی از صحنه بیرون می ‌روند ، ترس‌ در وجودشان موج می‌ زند ، سردار می ‌ماند و همان سپاهی که گزارش می ‌خواند .

سردار : دیدم که ریشه‌ های درختی جادویی بر حلقوم من پیچیده بود و مرا خَپه می ‌کرد و شما در آتش شاخه‌های آن می‌ سوختید .

سپاهی : سردار خواب دیده ‌اند ( می‌خندد ) گفته‌ بودند : شراب کشمر رؤیاپرور است .

سردار : ( یقه سپاهی را محکم می ‌گیرد ) شما می ‌سوختید و من خَپه می ‌شدم و شما در میان‌ آتش به من می‌ خندیدید .

سپاهی : ( با تلاشی زیرکانه ) سردار اینجا کمر کوه است ، درخت جادویی ندارد ، ما بیشه‌ زارها را هم به آتش کشیدیم .

سردار : ( پس از نگاه‌هایی چشم در چشم‌ با سپاهی آرام یقه او را ول می ‌کند و هُلَش‌ می ‌دهد ) پس آن بَختک که بر من افتاده بود ؟

سپاهی : سردار آنچه در خواب است بر آب‌ است فریب ذهن است که بر تو می ‌تازد ، باید آن را بتازانی .

سردار : ( با لبخندی به سمت اِبریق می ‌رود ) راست است ، ( جُرعه‌ای می‌نوشد ) دروغ بود ، بَختک شوم ، ( می‌ خندد ) . حال که بیدارم .

سپاهی : اینک که سردار بیدار شده ‌اند ، بیایند تا شیر و مسکه یا جگر بریان بخورند ، حال بگردانند و آماده پیکار شوند .

سردار : آری ( می‌ خندد ) برویم جگر بخوریم تا بهتر بشود جگرآوری کرد و جگر دشمن را از سینه‌ اش بیرون کشید .

( از صحنه که می‌ روند سپاهیان چندی به‌ تاریکنای صحنه وارد شده و باهم به گفت‌وگو می‌ پردازند )

یکی : خدا به خیر کند ، انگار وحشت در جانش‌ ریشه دوانده .

دیگری : خیانت جانش را می ‌سوزاند ، ما هم‌ در آتش خیانت این‌ها به خلیفه و سلطان‌ می‌ سوزیم .

سومی : من سیاست ‌شناس نیستم ، ولی می‌ دانم‌ که حادثه در راه است .

دیگری : پیشگو ، حادثه که همواره در راه است ، یادتان رفته دلاوران یاور ما را چگونه از دَم تیغ‌ گذراند ، خدا می ‌داند با ما چه کند ؟

یکی : او در سفّاکی یگانه است ، خون دیوانه ­اش‌ کرده .

دیگری : ترس من این است که ناگهان یا به‌ لشگر خلیفه بخوریم یا به سربازان سلطان ، یا به‌ تیر و دشنه ناراضیان گرفتار آییم .

یکی : همه می ‌دانیم که کشتار امنیّت نمی ‌آورد ، می‌ ترسم جان ببازیم ، هیچ نباشد ما هم از همین رعایا هستیم .

سومی : رعیّت بوده ‌ایم ، الآن سپاهی هستیم و این ناگریز است ، بگویید چه باید کرد ؟

دیگری : کمی همراهی ، کمی صبر ، کمی‌ پنهان‌کاری و ذخیره مالی ( می ‌خندد ) و بعد ...

همگی باهم : در یک فرصت مناسب می‌ گریزیم‌ ( شادمان و هراسان هرکدام از سویی می‌ روند ، نور می‌ رود ) [ پایان بازی اوّل - پرده بسته می‌ شود ]

بازی دوم ـ صحنه اوّل

نور که می‌آید ، در انتهای صحنه دیواره‌ای فرو ریخته و بی ‌فرم دیده می ‌شود که بقایای آن تا اطراف صحنه رفته است ، چند جنازه کوچک‌ و بزرگ در اطراف و میانه افتاده ، سپاهیان و سردار جام در دست ایستاده ‌اند ، سپاهیان‌ مبهوت یکدیگر و سردار را می‌ نگرند ، سردار در میانه ، خشمگین و گِره در اَبرو فریاد می ‌کشد :

سردار : چرا کسی پاسخ مرا نمی‌ دهد ؟

یک سپاهی : ما اینکاره نداریم .

سردار : ( با فریاد ) یعنی شما هیچ کدامتان نه‌ بازی می ‌دانید ، نه خوشمزگی ، نه مُطربی ؟

یک سپاهی : نه هیچ کدام نمی ‌دانیم .

سردار : پس چرا آن گروه بازیگران و مُطربان‌ را کُشتید ؟

یک سپاهی : به دستور خود شما بود ، چون آنان‌ اهل قریه قَرَه قلی بیهق بودند .

سردار : ( لبخند می ‌زند ) هان ، درست است ، نه‌ اسم قریه‌ شان زیبا بود نه بازی ‌شان به اصول ( به‌ سربازان می ‌نگرد و یقه یکی را می ‌گیرد ) پس تو به میان درآی .

سپاهی : چرا من ، من که چیزی نمی ‌دانم ؟!

سردار : چطور ؛ در کنار بازیگران حرفه‌ ای‌ شلنگ ‌اندازی بلدی ، اینجا ، به تنهایی برای ما نه ؟

یک سپاهی : ما جنگجوییم سردار ، برای رقص‌ که به لباس سپاهی درنیامده ‌ایم .

سردار ( به سرعت به سمت او می‌رود ) پس‌ شما جنگجویید ( شمشیرش را می‌ کشد و روی‌ شکم سپاهی می‌ فشارد ) حالا چه ؟ ( با عصبانیّت‌ تمام ) حساب جانت که پیش بیاید با حُکم‌ شمشیر ، بازی که هیچ ، اَنتربازی هم می ‌کنی ، حرام‌زاده .

سپاهی : ( هراسیده و ترسیده ) هرچه سردار بگوید همان است .

سردار : چیست ؟ سایه شمشیر کَپَل‌هایت را به‌ بازی درآورد ( فریاد ) به میانه میدان برو رقّاص .

سپاهی : ( هراسان با نگاه و اشاره به دیگران ) تنها من ، پس آنان چه ؟

سردار : ( با شمشیر به همه اشاره می‌کند ) نه ، همه شما اَبلهان ، به میدان درآیید ، زود .

یک سپاهی : این‌گونه بهتر شد ، اگر همه به‌ میدان درآییم ، هیچ‌کس حریف ما نمی ‌شود ( می‌ خندد )

سردار : ( به ناگهان جام و شمشیر از دستش‌ می ‌افتد و فریاد می ‌کند ) چه گفتی ؟ که بود که‌ چُنین جمله‌ ای گفت ؟

[ بُهت سپاهیان و خشمگینی سردار در میان‌ آنان ، نگاه‌ها درهم گره می ‌خورد ، یکی از سپاهیان به ناگهان شروع به کف زدن می ‌کند و دیگران هم به تبعیّت از او کف می‌ زنند ، سردار لبخند می‌ زند و شادی در چهره ‌اش نمایان‌ می ‌شود ، همگی سپاهیان باهم ، شروع به‌ شلنگ ‌اندازی و کف زدن و بشکن زدن می ‌کنند ، سردار آرام به کنار می‌ رود و در حین نظاره به‌ حرکات حرف می ‌زند : ]

سردار : همین است ، بازی است ، گرچه به بازی‌ حور و غِلمان نمی ‌رسد .

یک سپاهی : امّا این بازی به اصول نیست .

سردار : بازی به اجبار نمی ‌تواند اصول پذیر باشد ، این رقص ترس است ( می‌خندد )

سپاهی دیگر : اینک ما رقّاص جنگجوییم‌ دوستان .

[سردار به ناگهان می‌ آشوبد ، مردان شلنگ ‌انداز بر جا می ‌خُشکند ، فریادِ خشمِ سردار به هوا بلند شده‌]

سردار : های ، چه گفتی ؟ به من بگویید بیشتر دلتان می ‌خواست رقّاص بودید یا جنگجو ؟

[ همه به یکدیگر می ‌نگرند ، ساکت و هراسیده ، سردار در میان آنان می‌ چرخد و لبخند می ‌زند ]

سردار : چه شد ؟ ( می‌غُرّد ) از درون تمبیدید ( دشنه ‌اش را می کِشد و یقه یکی از سپاهیان را می‌ گیرد و تهدیدش می ‌کند ) تو بگو ، رقّاص یا جنگجو ؟

سپاهی : ( هراسان و با چشمانی وق‌زده ) جنگجوی‌ رقّاص سردار .

سردار : ( او را هُل می دهد تا به زمین بخورد ) بدبخت ، مَفلوک ، ( به جلوی صحنه می‌ رود ) آی‌ برادران کجایید ؟! ببینید چه کسانی سرباز ما هستند ! بر ما چه رفته است ؟! سلطان به همین‌ حماقت‌ها پایدار مانده ، خلیفه به شناخت از این افراد است که نفاق ‌افکنی می‌ کند تا چون‌ امپراتوران خُتَن فرمان براند ، ( به سمت سپاهیان‌ برمی ‌گردد ) رقص را به دانگی از هرکس می‌ شود خرید ، امّا جان را به چه قیمت ؟

یکی از سپاهیان : به شمشیری

سردار : هان ( با تعجّب ) به شمشیری ؟ ( می‌خندد ) پس جانت را بخر ( شمشیری برمی ‌دارد و به سوی‌ او پرت می ‌کند و خود شمشیرش را برمی ‌دارد و به سوی او حمله می‌ کند ، پس از چند حمله‌ و دفاع و مبارزه ، شمشیر سردار به روی گردن‌ سپاهی جای می گیرد ، در خلال مبارزه آن‌ دو ، موسیقی دوسازه بومی را می ‌شنویم ) حالا ، ( سکوت دوسازه ) بگو جان به چه قیمت ؟

سپاهی : ( هراسیده و با تضرّع ) به ارزش‌ در یوزه‌گی برای لقمه ‌ای نان ، به ارزش‌ فرمانبرداری و نزاری .

سردار : ( فریاد می ‌کشد ) اَبله ، جان به بهای‌ شجاعت است ، نه ترس و در یوزه ( با لگد به او می‌ کوبد ) چرا سکوت کرده ‌اید ؟ ( می ‌چرخد و می‌ غُرّد ) حرفی بزنید ، آوازی بخوانید ، از شما بیـزارم ، مشتی ترسو در لباس جنگجو ، حدّاقلّ او حمله ‌ای آورد ، شما چه کردید ؟ ( مسخره‌ کننده‌ ادامه می‌ دهد ) این‌گونه بود که دَم از همگی‌ به میدان درآمدن می ‌زدید ، پس چرا همگی‌ به پشتیبانی او نیامدید ؟ ( به جلوی صحنه‌ برمی ‌گردد ) شماها همه‌ تان اینگونه ‌اید ، شجاعت‌ شما روی زبانتان است ، نه در بازویتان ، و ذهنتان ، ( شمشیرش را به زمین می کوبد و روی آن خم می‌ شود ) بروید ( فریاد می ‌کِشد ) دور شوید ، ( سپاهیان شمشیرهای خود را برمی‌ دارند و آرام می ‌گریزند ، سردار می‌ نشیند و به دور دست می ‌نگرد )

سردار : نمی ‌دانم چرا بیم و هراس به جانم رخنه‌ کرده است ؟ گفتم که خراسان نروم ، چرا سردم‌ شده ؟ چرا می ‌لرزم ؟

( صدای جُغد می ‌آید و زوزه گرگ ، نور می‌ رود ) [ موسیقی تَنبور و دُهُل به صورت مقطّع ‌]

بازی دوم ـ صحنه دوم

( موسیقی تنبور بومی و دُهُل به صورت‌ مقطّع )

[ نور که می ‌آید در حدّ آبی می‌ ماند و همه‌گیر می ‌شود ، مه بر صحنه جاری ، سردار در همان‌ حالت آخرین در صحنة قبل ، آرام برمی ‌خیزد و به اطراف می ‌نگرد ، سپاهیان چونان شَبَه ، گَه‌گاه‌ اثری از آنان، هولناک در رفت‌وآمد ، سردار با تماشاچیان ‌]

سردار : اینها نه جنگجو ، که نوکرند و ترسو ، نه‌ می ‌گریزند ، نه دل به ماندن دارند .

صدایی از پس مه و تاریکنای صحنه : به کجا بگُریزند ؟

سردار : هر جا که می ‌دانند و می ‌خواهند .

[ مردی سپیدجامه در مه ظاهر می‌ شود با چوب‌دستی غریب در دست و چهره ‌ای پیروزمند و باوقار ]

مرد سپیدجامه : گریزگاه را نمی ‌شناسند وگرنه‌ آماده گُریزاند .

سردار : می‌ترسند ، ترس در عُمق وجودشان‌ ریشه کرده .

مرد سپیدجامه : ترس نمی ‌گذارد که بگریزند ، از مرگ نمی ‌ترسند به تیری یا تیغی ناشناس .

سردار : اینکه نکبت یک جنگجو است ، که‌ بخواهد بگریزد و بترسد و بماند و خود را دِلیر نشان دهد .

مرد سپیدجامه : این نکبت در سپاهی ، همان‌ چیزی است که حکمرانان آن را نیک‌بختی‌ می‌ نامند .

سردار : جنگ‌جویی نِکبت نیست .

مرد سپیدجامه : جنگ جویی که همواره هراس‌ دسیسه و دشمن پنهان را دارد ، جرأت در او می ‌میرد و ترس بر او غالب می‌ گردد ترس از اینکه خانمان باخته ‌ای بر او بشورد ، یا گروه‌ پتیارگان گرسنه بر او بتازند ، آدم گرسنه ، از گرگ گرسنه کمتر نیست . ( در مه ناپدید می‌ گردد )

سردار : تو کیستی که این‌گونه با من سخن‌ می‌ گویی ، چرا پَسِ پُشت من پنهان شده‌ ای‌ ؛ آینه هراس ؟! ( فریاد می‌ کشد با شمشیر کشیده‌ شده در دست )  « نور می ‌رود »

بازی دوم ـ صحنه سوم

نور که می ‌آید ، سردار از حالت نشسته به شتاب‌ با شمشیر کشیده برمی ‌خیزد ، هراسان می ‌شود

سردار : ( با فریاد ) آهای سپاهیان ، کجایید ؟ ( با شمشیر به اطراف می‌ دود ) کجا پنهان شدی‌ آینه هراس ؟ [ سپاهیان به شتاب می ‌آیند و گراگرد او را می ‌گیرند ، سردار در میان آنان به اطراف سر می ‌کشد ] کسی اینجا بود ، بیگانه بود ، با حرف‌هایی گُنده ‌تر از دهانش .

یکی از سپاهیان : ما هر گوشه را کاویده ‌ایم ، یک‌ تن زنده نمانده که زبان بجنباند .

سردار : امّا اینجا کسی بود ، یا بهتر بگویم کسی‌ هست ( فریاد خشم ) بروید و همه جا را خوب‌ بگردید ، ( با لگد آن‌ها را می ‌تازاند ) بروید ، هیچ‌ کس را نباید از تیغ آخته خود در اَمان نگه دارید .

[ با صدای ضربات ترکه دُهُل ، همه می روند ، سردار تنها مانده ، نور روی او موضع می‌ گیرد ، لحظاتی بعد سپاهیان همه بازمی‌ گردند ، نَفَس ‌زنان‌ و تن‌ خسته ، نور همدیگر می ‌شود ، صدای ضربات‌ دُهُل قطع می‌ گردد ، سردار منتظر شنیدن ، مبهوت‌ افراد ]

یک سپاهی : ما هیچ ندیدیم ، همه جا را گشتیم ، هیچ چیز از دید ما دور نماند ، هیچ نبود .

سپاهی دیگر : هیچ کومه و کَپَری نماند که در آن‌ سرک نکشیم ، گرداگرد این ده را نیز گشتیم .

یک سپاهی : شاید اوهام بوده سردار ؟

سردار : ( خشمگین می ‌غُرّد ) اوهام ؟

سپاهی دیگر : شاید در اثر نبرد و کُشتار زیاد ، خستگی ، شب نخوابی ، اندیشه به نقشه‌ های‌ جنگی ( با ترس حرف می ‌زند )

سردار : بس است ( فریاد ) اوهام من شمایید احمق‌ها ، حرف می‌ زد ، همین جا ، ( آرام‌تر ) صدایش‌ را می ‌شنیدم ، اوهام که حرف نمی‌ زنند ، می ‌آیند و می ‌روند .

یکی از سپاهیان : ( تلاش می ‌کند جوّ را عوض‌ می ‌کند ) ای بلا به جان این خراسانیان بیافتد ، خداوند این خاک را بگرداند که این‌چُنین‌ مردمانش سردار ما را دچار تشویش کرده ‌اند .

[ سردار که در او و حرف‌هایش می ‌نگرد ، به‌ ناگهان خنده ‌اش می ‌گیرد ، جمع به خنده او می‌ خندند ]

سردار : پس گفتید که چیزی ندیدید ؟

یکی از سپاهیان : چیزی که بخواهد موجبات‌ نگرانی و تشویش خاطر فراهم کند نه ، همه‌ چیز در حال پوسیدن و نابودی است سردار .

یکی از سپاهیان : بیشه ‌زارها و باغ‌ها غارت شده‌ و سوخته .

دیگری : درختان کُهَن بریده و قطع شده .

دیگری : خانه‌ ها چَپاوُل شده و سوخته .

دیگری : کومه‌ ها و کَپَرها خراب شده ، گوسپندان‌ هم کباب شده . ( همه می‌ خندند )

سردار : آدم ندیدید ؟

یکی از سپاهیان : کاش آدمی بود سردار ! بد نبود ( درحالی ‌که با شمشیرش بازی می کند ) سرگرم‌ می‌ شد ، کمی آدم و شمشیربازی می‌ کردیم ، مقداری آه و ناله و زاری می‌ دیدیم .

دیگری : چقدر هم می ‌خندیدیم تا این شب‌ بگذرد .

سردار : پس خوش به حال من ، شادباش بدهید ، دُهُل‌ها را به صدا درآورید ، چرا معطّل مانده‌ اید و مرا می‌ نگرید ( فریاد می ‌کند )

[ همه گویی در دیوانه‌ ای می ‌نگرند ، ضمن آنکه به‌ یکدیگر نگاه می ‌کنند ، این پا و آن پا کرده ، با هراس‌ و آرام پراکنده می‌ شوند ، سکوت وَهم‌ انگیزی آنان‌ را فراگرفته ، سردار به سمت آنان می ‌رود و ناگهان‌ به خود می ‌آید . ]

سردار : یادم آمد ، دُهُل ‌زن‌ها را که گردن زده‌ ایم‌ ( می‌ خندد ) باشد به صدای وَزَغ‌ها گوش می ‌دهیم .

یکی از سپاهیان : اگر سکوت سردار را آزار می ‌دهد ، چطور است فریاد شادی سر می ‌دهیم ، به‌ شادیانه پیروزی ؟

سردار : آری خوب است ، فریاد کنید ، فریاد کنید حرام‌زاده‌ ها .

همه سپاهیان باهم : سروری است افزون باد سردار ـ باد . شمشیرت همواره بُرّنده باد سردار ـ باد . دشمن ما همیشه خوار و زبون باد سردار ـ باد . پیروزی‌است همواره مستدام باد سردار ـ باد .

آواز جمعی : سردار ، سر دشمنان بر سر دار ، همیشه پیروز در پیکار . های ، های ، های ، های

سردار : ( ناگهان می ‌غُرّد ) ( فریاد و نَعره ) مرا چه‌ دیده ‌اید ؟ سفیه ؟ ( آرام‌تر ) این چه بازی است که‌ به راه انداختید ، نعّاری از روی ترس می‌ کنید که‌ من چیزی نگویم ؟ ترسوها ، آشفته ‌ام کردید با این‌ بازی متظاهرانه ، ( فریاد ) هیچ وقت این‌گونه آشفته‌ نبودم ، ( شمشیر کشیده به سویشان می ‌دود ) بروید ترسوهای نکبت ، شده‌ اید بَختک من .

[ سپاهیان با عزمی جَزم می‌ گُریزند ، همه جا خالی می‌ شود ، صدای زوزه گرگ و بانگ جُغد می ‌آید . صدای زوزه باد ، نورکم می ‌شود ، مه‌ برمی ‌خیزد ، سردار یکی دو جنازه را با پا جا به‌ جا می‌ کند ، می ‌نشیند به دیواره مانند ته صحنه‌ تکیه می ‌دهد ، انگار در خود می ‌تکد ، چیزی او را خُرد کرده است . در یک پیچش مه و باد ، مرد سپیدجامه ، مرد سپیدجامه با چوب‌دستی دراز خود از پس دیواره برمی ‌آید و دیده می‌ شود . ]

مرد سپیدجامه : نکبت آنان را دیدی ، امّا نکبت‌ خود را پنهان کردی سردار .

سردار : ( ترسیده ) هان ، ( می‌ چرخد و برمی ‌خیزد ) باز هم تو ، تو کی هستی که این چُنین بر من‌ می‌ تازی ، ( شمشیر می‌کشد ) تو اینجا چه می‌کنی‌ پیرمرد اَبله ؟

مرد سپیدجامه : سردار ، شمشیرت را کنار بگیر ، برای سرداری چون تو ننگ است که شمشیر به روی پیرمردی چون من بکِشی ، گرچه که تو از کُشتن کودکان هم ابایی نداری ( با قدرت در سردار می ‌نگرد )

سردار : ( ترسان ، گویی فشاری سهمگین در خود حسّ می ‌کند ) تو کی هستی ، جنّ ، آدم ، روح‌ یا شیطان ؟ ( مبارزگونه شمشیرش را تهدیدکننده‌ دست به دست می‌ کند ) سخن بگو پیر خِرِف .

مرد سپیدجامه : چرا از من می ‌ترسی ؟ تو که‌ شمشیر داری ، فرض بگیر من از اهالی کُندُرم .

سردار : کُندُر که به توبرِه کشیده شد ، به تیغ‌ سپاهیان من جُنبنده ‌ای در آن نماند ، حال از من‌ چه می ‌خواهی ؟

مرد سپیدجامه : در کار خود و سپاهیانت شکّ‌ نکن ، شنیدم که به سپاهیانت می ‌گفتی بَختَک ؟

سردار : گفتم ؛ که چه ؟ چه می‌ خواهی بگویی ؟

مرد سپیدجامه : با کارهایی که در این سرزمین‌ کرده‌ ای ، کم­تر از بَختک این بوم نیستی ، کابوس‌ خراسانیان و کومشیان تویی سردار ، هنرت چهار میخ کشیدن ، قَناره زدن ، شکنجه ، گردن زدن ،  تجاوز به عُنف حتّی به دخترکان پنج ، شش ساله ، ( عصبی و دگرگون حال ) خَدَم و حَشَم هم که‌ بدتر از تو .

سردار : پیرمرد خَبیث ، چه آدم باشی ، چه اوهام و چه جنّ و روح ، ( شمشیر کشیده که حمله کند در اثر نگاه مرد سپیدجامه ، دستش سنگین می ‌شود ، امّا نمی‌ خواهد خود را از تک و تا بیاندازد ) من از این نبرد هدف دارم ، من به نیابت از برادرم به این‌ دیار یورش آوردم ، ( به سویی می ‌رود ) تا پس از این‌ ترازوی عدل و سُفره برکت برقرار گردد .

مرد سپیدجامه : نیا و نیاکان ما از ده ‌ها سردار پیشین چون تو ، همین افاضات را شنیده بودند و برای ما بازگو کرده ‌اند .

سردار : کلّه نیا و نیاکانت ( عَصَبی ) حرف مرا بشنو ، من سردار دیگری هستم .

مرد سپیدجامه : سردار دیگری در لباسی دیگر امّا در درون چون آنان ، از دوره یورش تازیان و غزنویان و سلجوقیان تا تو .

سردار : حالا چه ؟ ( می‌غُرّد ) می‌ خواهی به جُرم‌ آنان مرا محاکمه کنی ؟ ( طعنه ) تو را چه به این‌ غلطها ؟!

مرد سپیدجامه : مَحکمه ‌داری اساسی درباره تو و کسانی چون تو ، نزدِ کرسی‌ دار جهان است ، مَحکمه ‌ای در کار نیست سردار .

سردار : نمی‌ دانم با چه تَرفندی از زیرِ تیغ آجینِ‌ سپاهِ من جان به در بُرده ‌ای ، حال که دور یافته‌ ای ، خطاشماری می‌ کنی ؟ ( حیران ) ای یاوه ، گرچه این‌ سرزمین به گونه ‌ای شده که در اثر دون‌ همّتی‌ مردان سیاست ، هر سبک سری و خام مغزی جُرأت‌ شِکوِه به خود داده و به صد زبان چِل گَزی ، کنایه‌ و متل صادر می‌ کنند . غافل نباش مرد کُندُری ، ( کنجکاو ) چه‌ خیالی داری ؟ هرچه باشد خام خیالی است ، ( با شمشیر تهدیدش می‌ کند ) راستی ، من به تو اَمان‌ دادم که حرف بزنی یا نه ؟

مرد سپیدجامه : ( با لبخندی موقّر ) اَمان بدهی‌ و ندهی ، من در اینجا هستم ، بی‌سلاح ، درست‌ چون اسیری دست‌باز ، تو هم که هر آن اراده کنی ، می ‌توانی مرا از بند دنیا رها سازی ، جز این است‌ سـردار ؟

سردار : ( بی ‌تفاوت می ‌شود ) نه همین است‌ ( کنجکاوانه ) عجیب است که سپاهیان گفتند همه جا را گَشته‌ ایم و کسی را ندیده‌ ایم ، پس تو چگونه پیدایت شد ؟ ( در خود ) باشد ، نمی‌ دانم ، در جوهره‌ ات چیزی است که اجازه کشتن به من‌ نمی‌ دهد ، چرا ؟ نمی ‌دانم ، شاید شاهین بَخت با تو یار باشد .

مرد سپیدجامه : و به تو پشت کرده ( صدای‌ ضربه‌ های دُهُل و نگاه خشمگین سردار به مرد سپیدجامه )

سردار : ( جَو را به هم می ‌زند ، می‌ خندد ) خوب‌ است ، بامزّه‌گی هم که می‌ دانی ؟

مرد سپیدجامه : به جدّ گفتم ، تو شوخی بگیر .

سردار : ( با فریاد ) مُزخرف نگو ، چگونه بخت به‌ من پشت کرده ؟ من اینک فاتحم .

مرد سپیدجامه : فتح تو سبب واژگونی بخت تو شد ، چرا که تو نه به مردم که به سپاهیانت هم‌ پشت کردی .

سردار : مردم ؟ کدام مردم ؟ ( کنایه‌وار ) این‌ها رعیّت ‌اند ، ( لگدی به جنازه‌ای می‌زند ) نه از سیاست سر در می ‌آورند ، نه از کیاست و تدبیر ، دشمن را ما می ‌تارانیم نه اینان .

مرد سپیدجامه : پس تو به خاطر دشمن این‌ها را قتل عام کردی ؟

سردار : که چه ؟

مرد سپیدجامه : به بدنت غذا نرسد ، شمشیرت را باید بخوری ، رعیت مایه نان تو را فراهم می ‌کند ، پس آنچه که تو رعیّت می ‌پنداری ، بخت تو است .

سردار : ( جنازه‌ ای را می ‌گیرد و تا نیمه بلند می ‌کند ) منظورت همین وامانده‌ هایی است‌ که زیر تیغ ، تسلیم‌ اند و جز التماس هیچ کاری‌ نمی‌ دانند ؟

مرد سپیدجامه : خوش‌خیال ، سپاهیان ، فرزندان‌ همین رعیّت مفلوک ‌اند ، که به دل­ خوش ­کُنَک‌ سیورغال و باج و تاراج به شما پیوسته ‌اند که نانی‌ بیش بیایند ، کوچک‌ترین زخمی از شما ببینند ، خودشان می ‌گُریزند ، تارانده می‌ شوند بی ‌آنکه‌ بدانید ، چون هرچه نباشد دل به خان ‌و مان و راحت دارند ، نه سلطان و سردار .

سردار : ( عصبی و کنجکاو ) منظورت چیست ؟ ( تهدیدآمیز ) گُستاخی را بی ‌اندازه کرده‌ اید ( به‌ اطراف می‌ رود با شتاب و فریاد می ‌زند ) آهای ، کجایید ؟ شما کوران ترسو که گفتید هیچ‌ کس‌ را ندیده ‌اید ، چشم‌هاتان در بیاید که دروغ گفتید ، کجایید ؟

مرد سپیدجامه : ( با لبخندی زیرکانه ) چرا خود را خسته می ‌کنی سردار ؟! اگر منظورت آن چند سربازی است که پیش از آمدن من از روی‌ ترس از تو و برای دلخوشی ‌ات فریاد می ‌کشیدند ، دیدمشان که در پس تاریکی از ترس دیوانگی تو آرام از ویرانه ‌ها خزیدند و به دشت گریختند ( سردار ناباور ) شاید تاکنون فرسخ‌ها دور شده باشند ، کیسه‌ هاشان پُر زَر بود ، اسب‌هاشان هم که تیزرو ، زبانشان هم که چاپلوس ، دیگرچه کم داشتند .

سردار : نه ( می ‌خنددد ) گُریز سپاهیان من ( به‌ اطراف می ‌دَوَد ) کجایید ؟ ( فریاد ) چرا پنهان و مخفیانه ؟ ( پاسخی نمی‌ یابد ، نَفَس ‌زن و هراسان‌ به جای اوّل بازمی ‌گردد ) انگار دُرست می ‌گویی ، رفته‌ اند ، امّا چرا ؟!

مرد سپیدجامه : دوست نداشتی و نداری که چنین‌ آفاتی را ببینی ؟

سردار : امّا چرا ( در خود می ‌پیچد و مانند فَنَر از جا درمی ‌رود و فریاد می ‌کند ) ما که پیروز شده‌ بودیم ، ما که در قدرت قرار داریم ، ما که خار چشم سلطان بی ‌عُرضه ‌ایم و ترسِ دلِ خلیفه ، آنان‌ چگونه زَهره کردند که با من چُنین کنند ؟

مرد سپیدجامه : چون آنان از همین رعایا هستند ، مردم ‌اند ، از مادر زاییده شده‌ اند ، به خانواده‌ می‌ اندیشند و به راحتی .

سردار : بس است ، حالا کار به جایی رسیده که تو آدمِ ناشناسِ نمی‌ دانم کجایی به من درسِ خانواده‌ می‌ دهی ؟ گفتی اهل کجایی ؟ ( عصبی ) هان کُندُری‌ بودی ، یادم آمد ، بگو آنان چرا گریختند ؟ حرف بزن .‌ ( شمشیرش را به سوی پیر پرت می‌ کند )

مرد سپیدجامه : ( پایش را روی شمشیر می ‌گذارد ) از ترسِ تو ، تو که به بهانه ‌ای بر آنان می‌ شوریدی، آنان از پدران خود داستان قتلِ عام سپاهیان به‌ دست سرداران را شنیده بودند و در چند جا در کنار تو نظیر آن را دیده بودند ، در طبس ، در مه ولات ، چشم ترس داشتند ، پس ، از ترسِ آنکه‌ مبادا پس از نبردِ کامل به همان سرنوشت دچار شوند ، گریختند .

سردار : ( خسته و عَصَبی بر سنگی می ‌نشیند ) اَهه ، اَبلهان ،آخِر چرا ؟

مرد سپیدجامه : توان اندیشه انسان را که کوتاه‌ کنید چُنین می‌ شود ، سروران و دبیران را یا کُشتید یا تاراندید ، کار به کاردان نَسپُردید تا جایی که‌ بادنجان ‌فروشی رهبر فرقه عرفانی من درآوردی‌ شد ، اوهام و فال‌گیری و فَلَک‌ چرانی سعد و نَحس جای خِرَد را گرفت ، حال هم که پیش رو ، خلیفه‌ ای است که کاری جز فتنه در بین مسلمین‌ و تباه کردن خون مردم بی‌گناه ندارد ، پشتِ‌ سرتان سلطانی بی ‌تدبیر فرمان می‌ راند و اطرافتان‌ اژدهایی با بزرگی سرزمین خُتَن در حال بیداری‌ است ، با برادرانت به طمع کشوریابی برخاسته‌ اید که چه ؟ همه همّتتان این بود که سرزمین بیابید ، امّا سرزمین خراسان بزرگ را برانداختید .

سردار : تو کی هستی که این چُنین گستاخانه بر ذهن من یورش می ‌آوری مردک ؟

مرد سپیدجامه : سردار ، ( به او نزدیک می‌ شود ) آیا شده با این همه فتوحاتی که انجام داده‌ ای‌ و خون‌هایی که ریخته ‌ای و پیکرهایی که بی‌ سر کرده ‌ای شبی را به راحت و سر بی‌ترس بر بالین‌ نهاده باشی ؟

سردار : ( می ‌اندیشد ) نه ، ننهادم ، ( می‌غُرّد ) از بیم‌ سرکشی ایشان و یا زمزمه ‌های وسوسه قدرت‌ بیشتر یافتن در مخیله ایشان .

مرد سپیدجامه : به همین سبب در فتوحات‌ باج به همه آنها دادی امّا نه آشکار ، که با دست‌ بازگذاشتنِ آنان در چَپاوُل و تاراج .

سردار : هرکه به قدرت می ‌رسد ، هَراسِ دسیسه‌ او را آرام نمی ‌گذارد ، قدرتمند هم اگر دسیسه را نادیده بگیرد ، هنگامی که شمشیر و تهدیدش راه‌ به در رفت ندارد ...

مرد سپیدجامه : خوب است که این همه را می ‌دانی‌ و به نکبت بودن خود اقـرار نداری ؟ ( خشم سردار ، لبخند مرد سپیدجامه ، ضربه دُهُل ) پرسش دیگر ، تو که فاتح می ‌شوی ، چرا یاران خود را به بهانه‌ می ‌کُشی ؟

سردار : ( توجیهی حرف می ‌زند ) برخی ‌شان جای‌ گَنج‌های پنهان را می‌ دانستند ، برخی دیگرشان‌ از نیّات ما درباره سلطان و خلیفه آگاه بودند و به‌ سودای جاه و مقام جاسوسی می ‌کردند ، برخی هم‌ از روی سیاست ...

مرد سپیدجامه : چه سردار پیروزی ؟ بَه ‌بَه ( کنایه‌وار ) فاتح ، این همه جنازه و خون به نام پیروزی ، بر که ؟ بر چه ؟ کدام پیروزی ؟

سردار : پیروزی ؟! ( دست‌پاچه ) پیروزی دیگر ؟! کوتاه شدن دستِ خلیفه ، از میان رفتنِ سلطان‌ ناآگاه و کودن ، که نه سیاست بَلَد است ، نه کیاست‌ به دُرست می ‌داند ، برقرارِ عدالت و ...

مرد سپیدجامه : ( با فریاد ) پس تحویل بگیر سردار ، پیروزی ‌ات بر ویرانه‌ ها مبارک ، پیروزی ‌ات بر اَجساد مُردگان مبارک ، این همه ثروت و مِکنت ، ویرانه شده ، سوخته ، میوه ‌ای بر درختی نمانده ، این‌ها حاصل پیروزی است ، تو بر چه چیز پیروز شدی سردار ؟ ببین با جوی‌های خون به راه افتاده‌ و بوهای مُردگان ، خبر پیروزی تو را تا سال‌ها ، باد به گوش آیندگان این خاک و سرزمین مُژده‌ می ‌دهد ، برای که می ‌خواهی عدالت برقرار کنی ، مشتی آدم مُرده ؟!

سردار : بس کن . مرد کُندُری تو برای من محکمه‌ ساخته ‌ای ؟ دنیا را ببین چه کسی می‌ خواهد مرا محکوم کند و در جایگاه گناهکاران بنشاند از من‌ بترس ، من به این حکم معترضم ، ( با فریاد ) من‌ این خاک را به خون نقش کردم ، تو که ... ( مکث‌ و پشیمانی و سُستی ) من سردارم ، من ... ( تلاش‌ دارد تا جوّ را عوض کند ) اصلاً اینجا کجاست ؟

مرد سپیدجامه : شِگفتا که آن‌قدر گرم خونریزی‌ از بی‌گناهان بوده‌ ای که مکان را ندانسته ‌ای ؟

سردار : ( عصبی و پُرتَنِش ) دهان ببند ( با فریاد ) گفتم : اینجا کجاست ؟ برایم پُرچانگی نکن .

مرد سپیدجامه : فَریومَد ( صدای دوسازه برای‌ لحظاتی برمی ‌خیزد ، سردار حیران به جلوی‌ صحنه می‌ آید ، اندیشناک )

سردار : کجا ؟

مرد سپیدجامه : فَریومَد ، همان جایی که زرتشت‌ پیامبر دومین سروی که از بهشت آورده بود ، در آنجا کاشت .

سردار : ( ذهن خود را می‌کاوَد ) یادم آمد ، همان‌ جا که گفتند نباید به آن درخت بنگرم وگرنه‌ نکبت دامن‌گیرم خواهد شد و من خندیدم ...

مرد سپیدجامه : و تو حکم بر نابودی آن سرو مینوی دادی ، بُریدی ، سوزاندی ، و نشستی تا آن سرو سوخت ( نور به قرمز و نارنجی خفیف‌ بدل می ‌شود ) و تو بر آتش حاصل از آن ، کَباب‌ها ساختی ، اینک نیک بنگر ، بر روی بازمانده آن سرو و ریشه‌ هایش ایستاده ‌ای ( صدای طبل و هراس‌ سردار ) تنها با آن همه نکبت که در وجودت‌ داری .

سردار : ( هراسان ، انگار وجودش آتش گرفته ) : نَه ، نَه ، ( پس می ‌رود و در کنار تندی بازمانده درخت‌ کنار جنازه ‌ای می ‌افتد می ‌هراسد و فریاد می ‌کند ) نَه ، اَه .

مرد سپیدجامه : سردارانی چون تو هیچ گاه به‌ ریشه نیندیشیده‌ اند ، چون خود بی ‌ریشه ‌اید ، همگی‌ سایه­ گستری چنارها و سَروها و بیشه‌ زارهای این‌ خاک را از بین بُرده‌ اند ، امّا ندانسته‌ اند که ریشه‌ می‌ ماند ، خود را می ‌سازد و باز از جایی دیگر جَوانه‌ می ‌زند ، شاخه می‌ کند ... و به سایه ­گُستری می ‌پردازد ، به بالای سرت‌ بنگر ، آنچه که می ‌بینی شاخه‌ های نورسته آن سرو است ، که نِکبت تو را شاهدند و به تو می ‌خندند ، بنگر ، این قدرت ریشه است .

[ سردار هراسان از تنه بازمانده می‌ گیرد و خود را به کنار می ‌کشد ، با هراس به بالای سر می ‌نگرد ]

سردار : چه صدای برخورد بدی از تماس باد با شاخه‌ هایش پدید می ‌آید و به گوش می ‌رسد .

مرد سپیدجامه : درخت دعا می‌ کند .

سردار : ( زمین را می ‌گیرد و چون سگی چهار دست و پا به میانه می ‌دَوَد ) حتماً ، دعا برای نابودی‌ من به دست تو می‌ خوانند ( می‌ خندد )

مرد سپیدجامه : دعای درخت بهشتی ، نفرین‌ نیست ، بلکه آن درخت از خدا می‌ خواهد که‌ امید را در دل تو از بین نبرد ، در کنارش بنشین ، بیاسای و بیاموز .

سردار : ( ترسیده ) درخت برای من دعای امّید می‌ خواند ؟! آن هم به درگاه خدا ( می‌ خندد ) امّید به‌ چه ؟! ( آرام به سوی شمشیرش می ‌خزد )

مرد سپیدجامه : آخرین زمان برای توبه کردن تو [ تا این لحظه او رفته است ، سردار نشان می‌ دهد که مترصّد کاری است ، به ناگهان می ‌پَرد و شمشیر را برمی‌ دارد و برمی‌ خیزد ، می‌ چرخد ]

سردار : توبه از چه ؟ درخت را چه به این حرف‌ها ، مَردَک شوم ( مه پراکنده و درهم می ‌آید و موج‌ می‌ زند ، سردار هَراسیده ؛ به هر سو می دَوَد ، به‌ جلوی صحنه می ‌آید و می ‌نگرد ، به همه اطراف‌ سَرَک می ‌کشد ، فریاد می ‌کند ) کجا رفتی مَردَک‌ شوم کُندُری ؟ ( صدایش گُم می‌ شود ، ضربة دُهُل و آواز دوسازه برای لحظه‌ ای ، سردار کنجکاوانه به‌ سوی بازمانده درخت سرو می ‌رود ) چرا آن مَرد کُندُری به من پاسخ نداد ؟ نکند روح شوم تو بود ، اوّلین ‌بار که دیدمت ، در دور دیدِ من تنها تو قابل‌ دیدن بودی ، تمام اُفُق رو به ‌روی مرا پوشانده بودی ، کسی هیچ اشاره ‌ای برای دنبال کردن تو نکرد ، نیاز نبوده ، دیده می ‌شدی ، فراخی قدرتت تمام‌ دیدِ مرا پر کرده بود ، و من ینالتگین ، پسر محمّد خوارزم‌شاه ، برادر آتسِز سرداری که پُشت دشمن‌ به نامم می ‌لرزید ، با دیدن تو ، مات و گیج در میان‌ راه باقی ماندم ، گویی بَدَل به یک تماشاکننده‌ شدم که با شوق به میدان بازی می ‌نگرد ، ( فریاد می ‌کِشد ) به من بگو ، حرف بزن ، در تو چه چیزی‌ وجود دارد که آن مرد کُندُری در موردت چُنین‌ گفت ؟ ( صدای ضربات دُهُل ) ( تازیانه ‌اش را می ‌کِشد و به بازمانده سَرو می ‌کوبد ) حرف بزن ، در تو چه چیزی وجود دارد که ... ( مکث ، کاوش‌ در ذهن ، عصبیّت ) مَردَک لحن دیگر گونه‌ ای در صدایش بود ... نتوانستم بفهمم که از مِهر بود یا سوزِ دل ، به‌ من گفت : اینجا بنشین و بیاسای و به این درخت‌ بنگر و بیاموز ( تازیانه را پَرت می‌ کند ) اَه ، ( می‌ غُرّد ) درخت شوم ، چه چیز باید از تو فَرابگیرم ، اینکه‌ دشمن در پی من است یا مرگ ؟ ( می ‌خندد امّا نشان می ‌دهد که می ‌ترسد ) خیلی بَد است که‌ دشمن روزهای به مرگ نزدیک شدنت را بشمارد و تو را منتظر ثانیه مرگ نگه دارد ، دنیای شگفتی‌ است ، خیلی‌ها زودتر از رسیدن مرگ مُرده ‌اند ، بسیاری هم با مرگ می ‌زیند ، خیلی‌ها همواره از مرگ می ‌ترسند ( در خود می‌ لَرزد ) چون من ، چرا که مرگ وحشت بزرگی است از ناشناخته‌ ها در ذهن ( می‌ خواهد از آنچه وجودش را فراگرفته‌ بگریزد ، به سر برمی ‌خیزد و شمشیر می ‌کشد و بازی می ‌کند ) داستان وقتی زیبا می ‌شود که تیغ‌ تیزی بر بالای سرشان یا زیر گلویشان ، پیامی‌ یا گوشه کلاهی از مرگ را به نمایش بگذارد ، بی‌ باک‌ترین آدم ، ذلیل یک دم نَفَس کشیدن‌ می‌ شود ، چون تازه می ‌فهمد که چیـزی را از دست‌ می ‌دهد که تاکنـون به آن نیندیشیده ، جـان‌ ! ( صدای ضَرَبات دُهُل ) ( هَراسان به اطراف می ‌دَوَد و فریاد می‌ کشد ) های ، مرد کُندُری ، کجا رفتی ؟ من هنوز یک پرسش دیگر دارم .

( صدای زوزه گرگ و کفتار و شغال‌ و بانگ جغد می ‌آید ، هراس سردار بیشتر شده )

چرا احساس من به ترس تمایل‌ پیدا کرده ، اوهام بسیاری برای‌ یک مرگ وحشتناک در خود دارم ، هوا چرا تاریک مانده ، چرا هرچه فریاد برمی‌ آورم ، هیچ‌ کس نمی ‌شنود ، آیا زندگی به‌ پایان رسیده ؟

( صدای زوزه ‌ها با ضَرَبات‌ طبل لحظه‌ ای درهم‌ می‌ آمیزد و بالا می ‌گیرد )

چرا هرگز این‌ پرسش به مغزم‌ نیامده بود که‌ تغییر حالت در زمان مرگ چگونه‌ پدید می ‌آید ، گُذَر از دنیا به ناکجا ، من که‌ این اندازه به راحتی آدم‌ کُشتم ، این اندازه آماده نَبَرد بودم ، با این همه سلاح‌ و زِرِه ، چرا وحشت‌زده ‌ام ، ( می ‌دَوَد ، پایش به جنازه‌ ها گیر می ‌کند و زمین می ‌خورد ) گرگ‌ها می ‌آیند ، ( فریادی از ضعف ) گرگ‌هایی‌ که بوی اجساد این مرده ‌ها آن‌ها را به این سرکشانده ، تیری در ترکشم نمانده ، ( هراسان ، جنازه‌ ها را به سوی خود می ‌کشد و سنگَرواره‌ ای می ‌سازد ) با شمشیر تنها هم که‌ کاری برنمی ‌آید ، به کجا بگریزم در این بیابان ؟ ( برمی ‌خیزد و به سوی بازمانده سرو می ‌دَوَد ، زمین‌ می‌ خورد و چهار دست و پا می‌ دَوَد ) کاش درختی‌ بود که بشود بالای آن رفت و از شرّ گرگ‌ها آسوده شد ، اَه همه‌ چیز را خودم نابود کردم‌ ( فریاد می‌ کند و می ‌خندد چونان دیوانه ‌ای ) خودم‌ همه‌ چیز را خراب کردم ، خودم همه درخت‌ها را سوزاندم ( آرام به میانه بازمانده سرو سوخته‌ می‌ رود نور قرمز می ‌شود و از درون سرو می ‌تابد گویی هنوز آتش دارد ) به من نفرین باد ، نفرین به‌ من ، نفرین به من ، نفرین به ...

( زوزه گرگ‌ها بالا می ‌گیرد ، موسیقی دُهُل‌ و سُرنا شنیده می ‌شود ، سردار در چهره ‌ای‌ وحشت‌زده نیم ‌تنه ‌اش از بازمانده درخت آویـزان‌ می‌ افتد ، انگار شومی مُرده است ، نور می ‌رود ، پرده‌ بسته می‌ شود ) .

سرو فریومد ـ مرحوم عبدالحمید مولوی

لطفاً نسخه مصوّر و pdf این متن را از اینجا دانلود کنید .

سرو فریومد

نويسنده : عبدالحمید مولوی ـ  مشهد ـ 1353 خورشیدی

از سبزوار قریب ده فرسنگ تا داورزن که به طرف طهران حرکت کنیم در نزدیکی آبادی کهک که کنار راه عمومی است با راه‏ مال­روی به سوی شمال با طیّ چهار فرسنگ زمین ریگ‏زار به شهرک فریومد می‏رسیم . این آبادی بسیار پُر درخت و شامل انواع میوه است و در دامنه کوه واقع شده و نسبت به راه شوسه طهران ـ مشهد قریب 200 متر مرتفع است .

فریومد در قرون قبل از اسلام قرنها وجود داشته و بسیاری از رجال علمی‏ اسلامی از علما و شعرا و وزرا به آنجا منسوبند ، و قبر شاعر شیرین سخن ابن­یمین‏ فریومدی به حالت خرابه در فریومد وقوع دارد .

فریومد تا عهد مغول و کمی بیشتر اهمّیّت شایانی داشته و بعداً ویرانی مقرون‏ با قلّت سکنه پیدا کرده و اکنون جمعیّت آن در حدود سه هزار خانه‏وار پنج‏نفری‏ است و بسیاری از اهالی به طهران و جاهای دیگر مهاجرت کرده‏اند .

با اینکه در آبادی فریومد فتوری دست داده اکنون کاریزهای حسین‏آباد - محمّدآباد- سعیدآباد - نصرتیّه- مظفّر- برزین - کوشک- باغ پایین- مرداب - عیش‏آباد- کلاته نو- کاریز بازار ( که شکافته آن از زیر مسجد جامع فریومد می‏گذشته و اکنون بی‏آب است ) و سایر قنوات مذکور باغات و اراضی قصبه را آبیاری می‏کند .

توضیح : سعیدآباد نیست ، سیّدآباد است . برزین نیست ، برزقند است .  مرداب نیست ، هر دو آب است . وانگهی کوشک و کاریز بازار و هر دو آب ، سه قنات نیست بلکه دو قنات است :

( آبِ کاریز بازار + آبِ کوشک = هر دو آب )

در این آبادی دو یادگار مهمّ وجود داشته که یکی سرو فریومد بوده و قبل از اسلام در این محلّ غرس شده بوده و ینال تکین بن خوارزم شاه در سال 537 قمری هجری درخت را سوزانده و از بین برده است ، و دیگری مسجد جامع فریومد است که از عجایب هنری ایران است .

جامع فریومد در حدود نهصد سال قبل ساخته شده و نام بانی هنوز به دست نیامده است و معمار آنجا علی نام داشته که در دیوار جنوبی مسجد ( عمل علی بن الحسین‏ محمود جابر الشّهرستانی ) خوانده می‏شود . و تزئینات مسجد گچ‏بری بسیار ظریف‏ و دقیق و نفیس است به علاوه نقوشی از سفال پخته فراهم گردیده و جابه­جا در ایوانها و دیوار مسجد نصب شده است .

محراب گچ‏بری مسجد شامل نقوش بدیع و خطوط کافی و ثلث مشتمل بر آیات قرآنی است و ظرافت بسیار در محراب و تمام اسپر ایوان جنوبی و مُقَرنَس‏ آنجا تا زیر سقف نمایان است و چنین به نظر رسید که ساختمان متعلّق به نیمه دوم‏ قرن پنجم هجری است .

به عقیده بنده از نظر هنری ، گچ‏بری رباط شرف در سرخس و مسجد کرمانی‏ در جوار مزار شیخ احمد جام و محراب و مسجد نائین و جاهای دیگر در ایران‏ ، ساده‏تر از مسجد فریومد می­باشد و این مسجد در ظرف نهصد سال مرمّت و مراقبت‏ ندیده و شبستانهای آنجا خراب شد و سقف ایوان شمالی و جنوبی ریخته و اکنون‏ باقیمانده مسجد در این شهرک قدیمی به حالِ نیمه خراب افتاده است و مرمّت این‏ بنا کار استادان بسیار تیزدست و بصیر است و هرگاه امثال آقای وحدتی مشهدی که‏ معماری توانا و گچ‏کاری ماهر است به این کار گمارده شود از عهده رفع نواقص مسجد بیرون خواهد آمد و ایوان جنوبی و محراب و دیوار فوق محراب و مقرنس ایوان‏ یک تابلو بزرگ از نقاشی و گچ‏بری و هنر است که اثر نازک‏کاری‏های نیاکان را با بهترین وضعی نمایان می‏سازد و این بنا مشابه ندارد .

اکنون قصد ندارم راجع به جامع فریومد توضیحات بیشتری بدهم و در پنجمین‏ کنگره تحقیقات ایرانی که در شهریور امسال در اصفهان فراهم می‏گردد مقاله مسجد فریومد را تقدیم جویندگان این آثـار خواهم کرد . نکته دیگر موضوع‏ سرو سوخته شده فریومد است .

قصه سرو کاشمر یا کشمر را غالباً شنیده‏اند و شعر حکیم فردوسی علیه­الرّحمة‏ را که :

یکی شاخ سرو آورید از بهشت

به دروازه شهر کشمر بکشت

بیشتر فضلا در نظر دارند و لیکن کم­تر توجّه شده که نظیر سرو کشمر در جای دیگر هم وجود داشته که سالها بعد از بریدن سرو کشمر ( قریب سیصد سال ) دیگر عمر کرده و عاقبت ینال تکین بن خوارزم شاه به غرور شاهزادگی و طبعِ خشن و دلِ خودخواه و هوایِ نفس ، یادگاری بس عزیز را به آتشِ هوایِ خود به بادِ فنا داده و اثرِ آن را از روی زمین و خاکِ فریومد برانداخته است .

اکنون برای آنان که در این مورد شکّ دارند و یا اگر خوانده‏اند و از خاطرشان‏ محو شده ، سندِ بسیار متینی را ارائه می‏دهم و تصدیق می‏دهم که گرانی و کمیابی‏ گوشت کیلوی 200 ریال ( در طهران 35 تومان است . ) و کمبود قند و شکر و صرف روغن نباتی ، کم­تر محقّقی را مهیّا می‏سازد که به متون قدیمه فارسی مراجعه کند و یک نکته جالب را به جویندگان‏ تقدیم نماید و بنده به مصداق : « نَأکُلُ لِاَن نَعیشَ  و لا نَعیشُ لِاَن نَأکُلَ » ؛ اگر نان بی‏ادام‏ و خورش ، صرف کنم از تحقیق و مطالعه این قبیل امور خودداری نخواهم کرد .

بجاست عبارت تاریخ بیهق تألیفِ مرحوم ابوالحسن بن علی زید بیهقی معروف‏ به ابن­فُندُق را ( این کتاب مورد علاقه تمام ؛ مرحوم علامه میرزا محمّد خان قزوینی‏ رَحِمَهُ اللّهُ بوده و از صفحه 281 تا 273 آن به اهتمام مرحوم احمد بهمنیار استاد دانشگاه طهران در سال 1317 خورشیدی چاپ شده ) راجع به سرو کشمر و فریومد ذیلاً نقل می‏کنیم تا خوانندگان عزیز بیشتر به مطلب توجّه حاصل فرمایند .

( قصه سرو دیه کشمر و سرو دیه فریومد )

زردشت که صاحب­المجوس بود دو طالع اختیار کرد و فرمود تا بدان دو طالع‏ دو درخت سرو بکشتند ـ یکی در دیه کشمر طریشتث ( علی‏آباد کنونی ترشیش سابق‏ و کاشمر کنونی ) و یکی در دیه فریومد ـ و در کتاب ثمارالقلوب خواجه ابومنصور ثعالبی‏ چنین آرد که این دو درخت گشتاسب ملک فرمود تا بِکِشتند . المتوکّل علی­اللّه جعفر ابن المعتصم خلیفه را ، این درخت وصف کردند و او بنای جعفریّه آغاز کرده بود . نامه‏ نوشت به عامل نیشابور خواجه ابوالطّیّب و به امیر طاهر بن عبداللّه بن طاهر که باید آن‏ درخت ببرند و بر گردن نهند و به بغداد فرستند و جمله شاخهای آن در نمد دوزند و بفرستند تا درودگران در بغداد آن درخت راست باز نهند و شاخها به میخ‏ به‏هم باز بندند چنانکه هیچ شاخ و فرع از آن درخت ضایع نشود تا وی آن ببیند آن گاه در بنا به کار برند . پس گبرگان جمله جمع شدند و خواجه ابوالطّیّب را گفتند : ما پنجاه هزار دینار زَر نیشابوری خزانه خلیفه را خدمت کنیم ، درخواه تا از این‏ بریدن درخت درگذرد چه هزار سال زیادت است تا آن درخت کِشته‏اند و این در سنة‏ اثنتین و ثلاثین و مأتین بود و از آن وقت که این درخت کشته بودند تا بدین وقت هزار و چهارصد و پنج سال بود و گفتند که قلع و قطع این ، مبارک نیاید و بدین انتفاع‏ دست ندهد . پس عامل نیشابور گفت : متوکّل نه از خلفا و ملوک بود که فرمان وی‏ ردّ توان کرد . پس خواجه ابوالطّیّب ، امیر عتاب بن ورقاء الشّاعر الشّیبانی را که از فرزندان‏ عمرو بن کلثوم الشّاعر بود بدین عمل نصب کرد و استادی درودگر بود در نیشابور ، که مثل او نبود . او را حسین نجّار گفتندی . مدّتی روزگار صرف‏ کردند تا ارّه آن بساختند و اسباب آن مهیّا کردند . و استداره ساق این درخت‏ چنانکه در کُتُب آورده‏اند : مساحت بیست بیست و هفت تازیانه بوده است . هر تازیانه‏ رشی و ربعی به ذراع شاه و گفته‏اند : در سایة آن درخت زیادت از هزار گوسفند قرار گرفتی و وقتی که آدمی نبودی و گوسفند و شبان نبودی وحوش و سماع آنجا آرام‏ گرفتندی و چندان مرغ گوناگون بر شاخها مأوی داشتند که اعداد ایشان کسی‏ در ضبط حساب نتواند آورد . چون بیوفتاد در آن حدود زمین بلرزید و کاریزها و بناهای بسیار خلل کرد . و نماز شام انواع و اقسام مرغان بیامدند چندانکه آسمان‏ پوشیده گشت و به انواع اصوات خویش نوحه و زاری می‏کردند بر وجهی که مردمان‏ از آن تعجّب کردند و گوسفندان که در ظلال آن آرام گرفتندی همچنان ناله‏ و زاری‏ آغاز کردند .

پانصد هزار درم صرف افتاد در وجوه آن تا اصل آن درخت از کشمر به جعفریّه‏ بردند و شاخها و فروع آن بر هزار و سیصد اُشتُر نهادند .آن روز که به یک منزلی جعفریّه رسید آن شب غلامان ، متوکّل را بِکُشتند و آن اصل سرو ندید و آن برخورداری‏ نیافت و این بود شب چهارشنبه لثلاث خلون من شوال سنه اثنتین و ثلاثین و مأتین . باغر ترکی با جماعتی از غلامان به اشارت منتصر قصد متوکّل کردند و متوکّل در مجلس لهو نشسته بود و آن ( درخت ) در یک منزلی جعفریّه بماند تا عهدی نزدیک و در آن سال والی‏ نیشابور که آن فرمود ـ ابوالطّیّب طاهر و هر که در آن سعی کرده بود ـ جمله پیش‏ از حولان حول هلاک شدند . درودگر و آهنگر و شاگردان و اصحاب نظاره و ناقلان‏ آن چوب هیچ کس نماندند و این از اتّفاقات عجیبه است .

و سرو فریومد عمر و بقا بیش از آن یافت تا سنه سبع و ثلاثین و خمس مائة‏ [ 537 ] بماند ( دویست و نود و یک سال پس از سرو کشمر ) و مدّت بقای این سرو در فریومد هزار و ششصد و نود و یک سال بود . پس امیر اسفهسالار ینال تکین بن خوارزم شاه فرمود تا آن را بسوختند و حالی ضرری به وی و حشم وی نرسید زیرا که به واسطه آتش در آن‏ تصـرّف کردند و آن درخت زردشت آتش‏پرست کِشته بود و بمـاند ( ینال­تکین ) تا سنه احدی و خمسین و خمس مائة [ 551 ] . چهارده سالِ دیگر بزیست و خاصیّت درخت فریومد آن بود که هر پادشاه که چشم او بر آن افتادی او را در آن سال نکبت رسیدی و عمرها این تجربه مکرّر گردانیده بودند .

منظره کنونی جامع فریومد که آثار فرسودگی در شبستانها و سقف دو ایوان آن نمایان است .

[ مجله : « یغما » خرداد 1353 ـ شماره 309 ـ صص 170 تا 174 ]