مسجد جامع فَریُومَد ( فرومد )

مسجد فَریُومَد از مساجدِ دو ایوانی فاقدِ کتیبۀ تاریخ­دار است امّا با توجّه به ویژگیهایش برخی آن را خوارَزمشاهی ( خوارزمی و دیگران ، 1391 : 16 ) و برخی مُغولی ( ویلبر ، 1346 : 169 ) دانسته ­اند . گُدار این بنا را بر اساسِ نوعِ پِلان از نوعِ خُراسانی دو ایوانی دانسته­ است . ( گُدار ، 1371 ، ج 2 : 259 ) ( شکل 16 ـ 1 )

قدیمی ­ترین قسمتِ مسجد به دورۀ سَلجوقی مربوط است و سپس در دورۀ مُغول تعمیر شده و تغییراتی در آن راه یافته ، برخی آجُرچینی سَبَدشکلِ دیوارِ شَرقی را سَلجوقی دانسته­ اند ( زارعی ، 1390 : 105 ) . بر صفحه­ های جُلو و دو طرفِ ایوان طرحهای پُرکار تَسمه­ ای و سُفالکاری دیده می ­شود . این بنا از داخل با گَچبُری و از خارج با آجُر پوشیده و مُزَیَّن شده است . دو ایوانِ مسجد در ضلعِ شُمالی و جُنوبی هستند و در دو ضلعِ دیگر شبستان بوده که آسیب دیده و تخریب شده است .

ورودی مسجد در ضلعِ شُمالی با تزیینات آجُری ، گَچی و کَتیبه مُزَیَّن است . دیوارهای داخلیِ سَردَر ، با گَچبُری و مُقَرنَس تزیین شده است ( خوارزمی و دیگران ، 1391 : 16 ـ 17 ) . در اِزارۀ ورودی ، اِزاره ­های داخلی و زیر طاقهای جبهه­ های شرقی و غربی از شیوۀ شِبهِ آجُری ( آجُر دروغین ) استفاده شده است . برخی از این نُقوشِ کُلوکبَند که بر زمینۀ مُرَبَّع شکل گرفته ­اند بی ­شباهت به رِباط شَرَف نیستند . همچُنین نُقوشِ چلیپاییِ بنا ( شکفته ، 1398 : 110 ) در مَساجدِ جامعِ اصفهان ، بِرسیان و اُشتُرجان نیز وجود دارد . نمایِ ایوان آجُری ، مُنَقَّش به نُقوشِ هِندسی ، گیاهی و طَرحهای تَسمه ­ای است . بر پیشانیِ دو ایوانچۀ طَرَفَینِ ایوان ، تزییناتِ آجُرکاری شش ­وَجهی است که در وَسَطِ آنها کاشی قرار دارد ( تقوی و دیگران ، 1395 : 6 ) . در بالای چهارطاقِ کوچک ، در کنارِ ایوان ، دو طاقِ کور ( طاق ­نَما ) است ( شکل 16 ـ 1 ، 4 و 5 ) . طاق ­نَمای سَمتِ قِبله دارای قوسهای سه­ تایی ( کولی ­دار ) است ( شکل 16 ـ 4 ) در حالی که جبهۀ رو به رویی دارای قوسِ مُثَلَّثی است ( شکل 16 ـ 6 ) . تقریباً کُلِّ بنا با تزییناتِ گَچبُری ، آجُری و گاه لُعابدار مُزَیّن است ( شکل 16 ـ 2 ) . تزییناتِ نَوارهای تزیینی ، آجُرهای مستطیلی پیش ـ ­شکلی با اُلگوی هِندسی ، همراه با طرحِ گُلِ بَرجَسته در قسمتهای فرورفتۀ نِگینی است ( شکل 16 ـ 6 و 7 ) . و آجُرهای ستاره­ ای دَه پَر با نقشِ بَرجَستۀ گُلدار ، اُلگوی ایجادشده را تزیین می­ کند ( شکل 16 ـ 3 ) . آجُرهای پیش ـ شکل مُدَوَّل مُثَلَّثی ، حاوی نُقوشِ هِندسی و نُقوشِ گُل ­بَرجَسته ، لَچَکیهای هر دو ایوان و طاقهای کور را تزیین می­ کنند . آجُرهای بادبادکی­ شکلِ مُهری ( شکل 16 ـ 8 ) در حاشیه ­ها در نَمای شُمالِ شَرقی استفاده شده امّا آجُرهای قالبدار با همان اُلگو در نَمایِ ایوانِ قِبله بر آجُرهای مُرَبَّع اِجرا شده است ( شکل 16 ـ 8 ) . آجُرهای مُدَوَّل « پیش شکل » به شکلِ مُرَبَّع ، مُستَطیل ، مُثَلَّث و ستاره ­ای هستند . قسمتهای لُعابدارِ پیروزه ­ای آجُرهای قالب ­زده در بالای پیلکِ ایوانِ غربی که بر اَثَرِ زلزله فرو رفته ، در موقعیّتهای اشتباه نَصب شده ­اند ( شکل 16 ـ 10 ) . اکثرِ این تزییناتِ لُعابدار از عَناصِرِ کوچک پیروزه ­ای بُرِش­ خورده هستند امّا برخی از تزییناتِ رنگی تَک رنگ ، لُعابِ بَرّاق و زیر لُعاب وجود دارد . آجُرکاریهای مسجد فُرومَد کاملاً متفاوت از زوزن و گُناباد است امّا مُشابه با آن را می ­توان در تَختِ سُلیمان ( کیانی ، 1362 : 139 ) ، مسجد خُسروشیر ( مولوی ، 1354 ) ، مجموعۀ بَسطام و نَطَنز ، دید ( 30 ـ 21 : 2014 ، Sayyadshahri ) .

خراسان نامک ( مقالات باستانشناسی ، تاریخ و معماری خراسان در نکوداشت مقام علمی استاد رجبعلی لباف­ خانیکی ) گردآوری و تدوین : میثم لباف­خانیکی ، با همکاری : محمّدمهدی امینی قمی ، چاپ اوّل ، 1400 ، ناشر ؛ خانه اندیشمندان علوم انسانی . ص 542 ـ 543

منابع

خوارزمی . م ، م . طاووسی ، ح . پورمند ، ج . نیستانی ، ( 1391 ) ، « مطالعه­ ای در نقوش هندسی تزئینات معماری در مساجد گُناباد ، مَلِک زوزن و فریومد » ، هنرهای زیبا ـ هنرهای تجسّمی 17 ، ( 3 ) : 13 ـ 22 .

ویلبر . د . ، ( 1346 ) ، معماری اسلامی ایران ، دورۀ ایلخانیان ، ترجمۀ عبدالله فریار ، بنگاه ترجمه و نشر کتاب

گُدار . آ ، ی . گُدار ، م . سیرو و دیگران . ( 1371 ) آثار ایران ، ترجمۀ ابوالحسن سَروقَد مقدّم ، ج سوم ، بنیاد پژوهشهای اسلامی .

زارعی . م ، ( 1390 ) ، فریومد و مسجد جامع آن ، مطالعات باستانشناسی ، 3 ( 2 ) : 93 ـ 128 .

شکفته . ع ، ( 1398 ) ، « مطالعۀ تطبیقی آرایه­های گچی در دو بنای شاخص از خُراسانِ بزرگ : رباط شرف و مسجد فریومد ، ( خوارزمشاهی و ایلخانی ) » نگرۀ 52 : 101 ـ 121 .

تقوی . ع ، ا . حمیدی ، ا . جودکی ، ( 1395 ) ، « تحلیل و بررسی نقوش تزئینی در معماری مساجد دورۀ خوارزمشاهیان در خُراسان بر اساسِ رویکردِ سُنّت­ گرایی » ، نگارینه هنر اسلامی 12 : 4 ـ 19 .

کیانی . م ، کریمی . ف ، ( 1362 ) ، مقدّمه ­ای بر هنر کاشیکاری ایران ، موزه رضا عبّاسی .

مولوی . ع ، ( 1354 ) آثار باستانی ایران ( خُراسان ) ، انجمنِ آثار ملّی مشهد .