لطفاً نسخه pdf این متن را با بیش از 40 عکس از اینجا دریافت کنید .

مسجد فریومد / فرومد

آندره گُدار ( به فرانسوی : André Godard )

فرومد یا فریومد باستان در حدود دوازده کیلومتری جادّه شاهرود به سبزوار ، شمال ­شرقی عبّاس ­آباد و شمال ­غربی مزینـان قرار گرفته است . این محلّ که در حال حاضر جز یک ده بزرگ چیز دیگـری نیست . ( تصویر 64 )

تصویر 64 ـ نمای کلّی فرومد

 در سابق ایّام بنا به قول صریح حمدالله­ مستوفی حاکم­ نشین منطقه جوین بوده است . [ نزهة القلوب ، ترجمه لیسترنج ، ص 148 ]

یاقـوت ذکری از فرومد نمی­ کند زیرا شهر اصلی جوین در زمان او آزادور بوده ، پس نتیجه می ­گیریم که فرومد در اثر مغول کسب اهمّیّت و اعتبار کرده است . لیسترنج ( lestrange ) می­ نویسد : « به استناد گفته مستوفی مرکز بخش جـوین در قرن هشتم هجری ( چهاردهم میلادی ) به فریومد تغییر کرد » . [ ر ک : فرهنگ جغرافیایی ، تاریخی و ادبی ایران ، ص 180 ، نوشتهC. Barbier de Maynard  ] مع ­ذلک باید بگویم که مستوفی چنین حرفی نزده و نیز شهر آزادور که یاقوت آن را شهری پر جمعیّت با مساجدی زیبا معرفی کرده از طرف مستوفی به عنوان قریه­ ای واقع در جادّه جاجرم به نیشابور معرفی شده است . [ ر ک : نزهة القلوب ، ترجمه لیسترنج ، ص 169 ]  از طرف دیگر مستوفی از « نقاط وسیع دیگر » این منطقه نظیر « بحرآباد ، اروکازری ، دلبند و خراشاه » [ ایضاً ، ص 149 ] نیز یاد کرده ، ولی اسمی از آزادور نبرده است ، بنا بر این احتمال دارد بین تاریخ متروک افتادن آزادور به سود فریومد و سال 740 هجری (1340 م ) یعنی تاریخ ختم کتاب نُزهة القلوب زمانی طولانی سپری شده باشد . مسجد بزرگ و مجلّل فریومد که ظاهراً هنگـامی ساخته شده که این شهـر حاکم­ نشین منطقه بـوده می­ توانسته در این باره اطّلاعات کافی در اختیار ما بگذارد ولی در حال حاضر هیچ تاریخی در آن مشاهده نمی­ شود و نام هیـچ شخصیّت مشهـوری در کتیبه­ های آن نیامده است . با این همه ، همان طور که در آینده­ ای نزدیک خواهیم دید سبک معماری خراسانی آن ما را متقاعد می ­سازد که این مسجـد را در ردیف مسـاجدی که متعلّق به قـرن ششم هجری ( دوازدهم میلادی ) هستند قرار دهیم . بنا بر آنچه گذشت می ­توانیم چُنین تصوّر کنیم که تاریخ احداث فرومد و هم زمان با آن تغییر محلّ مرکز جوین از آزادور به فرومد آنقدر­ها مؤخّر از دوران تدوین کتاب مُعجم البُلدان نبوده و با قید احتیاط به قرن هفتم هجری ( سیزدهم میلادی ) تعلّق داشته است .

مسجد فرومد در حال حاضر ویرانه­ ای است که نقشه آن دیگر به طور کامل قابل درک نیست ، ( تصویر 65 )           تصویر 65 ـ نقشه مسجد فرومد

از چگونگی بیوتات فرعی آن بی ­اطّلاعیم ولی قسمت­های اصلی و چهارچوب­های مسجد به دست ما رسیده است که عبارت است از : دو ایوان رفیع رودررو با صحنی در میانه که طاق­هایی ( غرفه­ هایی ) با ارتفاع کم آن را احاطه می­ کرده است . ( تصویر 66 )    تصویر 66 ـ نمای کلّی مسجد فرومد

در گذشته این غرفه­­ ها مدخل رواق­های جانبی مسجد بوده ، رواق­هایی که پهنای آن­ها حدّ فاصل دیوار شرقی صحن و دیواری بوده که در امتداد نوعی آبراهه ساخته شده است . قسمت پایین دیوار اخیر هنوز وجود دارد . ( تصویر 67 )      تصویر 67 ـ ایوان اصلی مسجد فرومد

ما از این مسجد چیز دیگری نمی ­دانیم . نیمی از یک گنبد ساخته شده با خشت خام ـ که روی نقشه توسط دایره­ ای نقطه چین نمایش داده شده ـ در شرق راهرو ورودی برجای مانده که باید بعداً ساخته شده باشد . شبستان دراز و گُنبدی دیگری که با توجّه به ایوان شمالی قرینه راهرو ورودی بوده ، وجود داشته که فقط دو دیوار از دیوارهای آن هنوز برپا هستند . به طور کلّی ما از منضّمات و بیوتات تابعه این بنا تقریباً اطّلاعی در دست نداریم ولی برای ما مسلّم است که این مسجد از نوع « دو ایوانه » و به سبک خراسانی بوده است . در بنای این مسجد دقّت کافی به کار  نرفته ، چرا که به دلیلی که بر ما پوشیده است و شاید هم بدون هیچ دلیلی محور دو ایوان در امتداد یک دیگر نیستند . در نتیجه پهنای غرفه­ های دو طرف ایوان­ها نیز یکسان نمی ­باشد . دیوارهای جانبی ایوانِ قبله که چهار درگاهی عریض در آنها تعبیه شده دیوارهایی بسیار ضعیف و کم استقامت بوده ­اند . و این حتّی از روی نقشه بنا نیز مشهود است . از این روی حوادث ناگواری برای آنها پیش آمده که سعی شده با مسدود کردن درگاهی ­های مقدّم آنها را مرتفع­ تر سازند . وضع کنونی مسجد نشان می ­دهد که شکاف­هایی عریض ، ریزش­ها و حتّی جابه­ جایی­هایی چشمگیر به همین سبب اتّفاق افتاده است . ( تصویر 68 ) تصویر 68 ـ قسمتی از ایوان اصلی مسجد فرومد

بدون آنکه لازم باشد دشمن جانی بناهای تاریخی ایران یعنی زلزله را مقصّر بدانیم . بین طاق­های سردر و طاق­های حدّ فاصل ایوان­ها که حتّی به استحکام طاق­های دور صحن هم نیستند ـ طاقهایی که مضاعفند و گرچه فشاری هم تحمّل نمی ­کنند ـ  اجزای سازنده سقف­ها آزاد بوده و هیچ گونه اتّصالی با تکیه ­گاه طبیعی خود یعنی طاق­ها ندارند . ( تصویر 69 ) تصویر 69 ـ طاق سر در ایوان اصلی مسجد فرومد

در نتیجه طاق­ها برجای مانده ­اند و سقف آنها ریخته است و این می­ رساند که سازنده بنا همسنگ کسی که آن را تزئین کرده نبوده است یا به احتمال قوی ­تر معمار بنا بیشتر دکوراتور بوده تا معمار . همین مطلب را می ­توان درباره سازنده مسجد گوهرشـاد مشهد یعنی قـوام ­الدّین شیرازی گفت . وانگهی در تقریباً تمـام بنا­های ایران و حتّی تمام بناهای جهان اسلام این گفته مصداق دارد . قبلاّ هم در جای دیگر گفته ­ام که ایده­آل یک تکنسین واقعی که عبارت است از ساختن چیزی که برای ابد باقی بماند در مذهب اسلام همیشه بیگانه بوده است . او نه تنها به بقای آثار خود علاقه ­ای نداشته بلکه حتّی می ­توان گفت از تصوّر دوام و بقا نفرتی داشته که ریشه­ های آن را بایستی در مذهب جستجو کرد : « دلیل وجود خدا این است که همه چیز جز او از بین رفتنی است » . [ ... لا إِلَهَ إِلا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ ... . ( قَصَص ، 28 / ٨٨ ) ] 

معماری بناهای اسلامی در ایران یک معماری تزئینی است ، با روشهایی ابتکاری ، دقیق ، با عظمت و جذّاب ، حتّی در حقیرترین دهات کشور ، ولی در غم دوام و بقا نمی­ باشد . در عصر مغول گنبدهای با عظمتِ آجری ، ( مقبره حسن بن کیخسرو ، تصویر 42 )  تصویر 42 ـ مقبره حسن بن کیخسرو

حتّی گاهی گنبدهایی دو پوش ( تصویر 70 ) و مناره­ هایی رفیع بر پایه­ هایی از گِل خام بنا گردید . ( مناره مسجد جامع ابرقو ، تصویر 38 ) ، تصویر 70 ـ خانقاه علاء الدّولة سمنانی  ، تصویر 38 ـ مناره و ایوان شرقی مسجد جامع ابرقو

پی ­کَنی به ندرت به اندازه کافی انجام می­ شده ­است . زیربنای مناره ­ها را با این فرمول ساده : پیرامون پایه مساوی است با ارتفاع بنا [ پیرامون پایه = با ارتفاع بنا ] ، می­ ساخته­ اند گـویی مقاومت زمین همیشه و همه­ جا یکسان بوده است . بناهای عصـر صفـوی پوشیده از کاشـی­هایی بوده که به وسیله ملاط گچ سوار می­ شده و دیـری نمی­ گذشته که از محلّ خود جدا شده و ریزش می­ کرده است . امامزاده یحیی در ورامین اکنون جز توده ­ای خاک که از قطعات نازک آجرِ پخته پوشیده شده ، چیز دیگری نیست . در نتیجه نشست این توده خاک و جدا شدن تزئینات پوششی آن و نفوذ آب باران ، بنا ترکیب و منظر خود را از دست داده و گرچه سعی شده با اصلاحاتی به آن سر و صورتی بخشند ولی بالاخره روزی به توده­ ای از گِل بدل خواهد شد . امّا تزئینات گـچ­بری داخل بنا ، آنجا که بین شکاف­ها و ریزش خاک قسمت­هایی از آن باقی مانده بسیار زیباست . وقتی کاشیکاری­های عصر صفوی مرمّت می­ شوند زیبایی آنها پدیدار می­ شود . منار عالم همانطور که از اسمش پیداست مناری شکیل و زیبا بوده ولی بعد از آنکه شهرداری اصفهان جوی کوچکی در مجاورت آن حفر کرد منار فرو ریخت . ایـرانیـان در تولید اَشکال اصیل و تزئینات پرشکوه نابغه بوده ­اند و اگر به مسئله استحکام توجّه بیشتری می ­کردند ایـران می­ توانست موزه ­ای باشد برای هنر معماری در جهان . بدیهی است که معنای ژرف تصوّف اسلامی را هر مسلمانی درک نمی ­کند و در باب مسجد مورد بحث یعنی مسجد فرومد نیز احتمالاً معمار و سازنده آن اِشرافی بر این معنی نداشته ولی شعر که با خون همه ایرانیان عجین شده خود صورت دیگری از این باور است که ریشه در مذهب دارد :

« زمانه ، شمشیری است دو دم » ( سعدی )

باز هم سعدی می ­گوید : « هر­چه نپاید ، دلبستگی را نشاید »

 خیّام می­ سراید :

از آمدنم نبود گردون را سود

وَز رفتن من جاه و جلالش نفزود

و معمار این بنا نتیجه ­­گیری کرده که : « دنیا به چه کار آید ؟ »

ولی مسئله آذین کردن بنا چیز دیگری است . کاری است که ثواب دارد . تزئین یک مسجد یعنی عبادت خداوند و در واقع در کار تزئین مسجد فرومد ذوق و استعداد بیشتری به کار بُرده ­اند تا در ساختمان خود  مسجد . این بنا از داخل به وسیله گچ­بری و از خارج با آجر آذین و کاملاً پوشیده شده است . تزئینات آجری آن در زمره زیباترین آثار هنرهای تزئینی ایران است .

نمای هر یک از دو ایوان ، در گذشته شامل طاقی بوده است رفیع دارای سرطاق و بر بالای سرطاق کتیبه ­ای افقی که مجموع آنها داخل حاشیه­ ای به شکل نوار با تزئینات بسیار غنی قرار داشته است . برفراز ستون­های کنـاری ایـوان قبله ( تصویر 71 ) سرطاق با کتیبه ­ای گچ­بُری آذین شده است . تصویر 71 ـ ایوان اصلی مسجد فرومد

لـوحه تزئینی آن ( تصویر 72 ) از آجـرهای معرّق شش­ گوشی ساخته شده که آ­نها را به صـورت تصویر72 ـ قسمتی از نمای ایوان اصلی مسجد فرومد

بخش­های مجزا در کارگاه ساخته ­اند و در بنا سوار کرده ­اند . اطراف این لوحه را حاشیه زینتی باریکی از جنس گِل پختة قالب ­ریزی شده فرا گرفته است و بعد از آن نواری پهن­ تر قرار دارد که تزئینات گچ­بُری آن از میان رفته است . از قسمت­های بالایی این تزئینات درخشان چیزی برجای نمانده ولی چون قسمت عمودی نوار سردر بالاتر رفته چُنین­ بر می آید که کتیبه ­ای بربالای این لوحه تزئینی ـ نظیر آنچه که در رباط­ شرف ( تصویر 46 ) وجود دارد ـ قرار داشته است و بعد از این کتیبه ، نوار سردر به تصویر 46 ـ رباط شرف . قسمتی از پیشانی ایوان انتهایی

صورت افقی در می ­آمده است . خود نوار متشکّل از چهار نوار مـوازی است که با آجـر­های معـرّق و گِل ­پخته قالب ریزی شده ( تصویر73 ) ساخته شده­ است . نوار اصلی متشکّل از یک ردیف شش گوشه  تصویر73 ـ فرومد . بخشی از نمای ایوان اصلی

است که در قسمت­های جدا از هم در کارگاه ساخته شده و در محلّ نصب شده است . [ هر شش گوشه 42 سانتی­متر پهنا دارد و متشکّل از چهار بخش مربّع شکل است . ] بر زمینه این شش­ گوشـه­ ها تزئینـاتی از گِـل­ پخته قـالب ­ریزی­شده قرار دارد . در وسط هر شش گوشه احتمالاً کلوکی به شکل نیمکره وجود داشته نظیر همانها که در پهلوی داخلی طاق­های سردر ایوان­ها دیده می ­شود ( تصاویر68 و 89 ) و یا به احتمال بیشتر نقـوش ستـاره ­ای شکلی بوده از جنس گِل ­پخته قـالب ­ریزی­شده ، نظیر آنهایی که وسط شش­گوشه­ های نوار حاشیه ایـوان شمالی وجود دارد . ( تصویر 74 ) . تصویر74 ـ فرومد . بخشی از نمای ایوان شمالی

دو نوار مجاور از اجزاء مستطیل شکلی تشکیل شده­ اند که به کمک قالب ­ریزی ساخته­ شده ­است . [ ابعاد هر مستطیل 5 / 9 × 5 / 18 سانتی­متر است . ] نوار چهارم به شکل برودری است ، یادگیری از زمینه کتیبه­ های کوفی دوره قبل ، دوره­ ای که در آن رباط­ شرف ( تصویر 45 ) ساخته شد . تصویر 45 ـ رباط شرف . ایوان انتهایی

این نوار از اجزاء مستطیل شکل قالب ­ریزی­شده ، ساخته شده ­است . [ ابعاد هر یک 5 / 26 × 37 سانتی­متر است . ] در این چهارنوار هیچ گونه رنگ ­آمیزی وجود ندارد .

حاشیه سردر ایوان شمالی ، از نظر غنای تزیینات شبیه این ایوان ولی از لحاظ اندازه کوچک­تر است و از دو نوار تشکیل شده که آنها را رشته ­هایی تزیینی محصور کرده است ( تصویر 74 ) نوار اصلی که پهن ­تر از نوار اصلی ایوان قبله است ، نیز از شش­ گوشه­ هایی ترتیب یافته است که به صورت بخش­های مجزّا و به کمک آجرهای معرّق در کارگاه ساخته شده­ اند . [ هر شش گوشه از 6 قسمت تشکیل است . ] در زمینه این شش گوشه ­ها و نیز در وسط هر یک از آن­ها زینتی از جنس گِل­ پخته قالب­ ریزی­شده وجود دارد . نوار دیگر نیز از شش­ گوشه­ ها یا دقیق­ تر بگوییم از تعدادی مربع که هر یک شش گوشه ­ای را در خود دارند تشکیل شده است ولی اندازه آنها به مراتب کوچک تر از نوار اصلی است . این مربّع­ ها ، همچُنین چهار ­رشته تزیینی همگی از گِل ­پخته قالب ­ریزی­شده ساخته­ شده اند . در دو طرف ایوان­ها دیوارهایی وجود دارد که به بلندی ایوان­ها نیستند ولی بر نماهای جانبی صحن تسلّط دارند . این دیوارها ظاهراً نوعی تکیه­ گاه برای طاق­های بزرگ به شمار می ­روند ولی در واقع جنبه تزیینی داشته و تأثیری در استحکام آنها ندارند . ( تصاویر66 و 75 ) تصویر75 ـ فرومد . بخشی از نمای سمت شمال

این دیوارها در سمت شمال ، نظیر نمای ایوان­ها ( تصاویر75 و 76 ) ، دارای تزییناتی هستند و تنهـا در تصویر76 ـ فرومد . بخشی از نمای سمت شمال

این قسمت است ـ همانطور که در تصـویر 76 می ­بینیم ـ که کاشـی­هایی به رنگ فیروزه وجود دارد که هنوز بر جای مانده ­اند . در بالای طاقنماها در گذشته بدون شکّ کتیبه ­هایی و در بالای کتیبه ­ها حاشیه­ ای تزیینی ـ نظیـر آنچه که در حـاشیه ­های عمـودی دیده می­ شود ـ وجود داشته است . در سمت جنوب و در طرف راست ایوان هیچ گونه تزییناتی به چشم نمی­ خورد ( تصویر 72 ) . در سمت چپ روکارِ بنا را با گچ و به شکل بدی تزیین کرده ­اند . احتمال دارد در این قسمت اصولاً نمای ساخته شده از گِل ­پخته وجود نداشته و به احتمال بیشتر این نما ریخته و گچ­بُری موجود را جانشین آن کرده ­اند .

پایه­ های جانبی ایـوان­ ها بخشی از پوشش خود را که از جنس گِل ­پخته قالب ­ریزی­ شده ­است حفظ کرده ­اند . ( تصویر 77 ) تصویر77 ـ تزیینات یکی از پایه­ های مسجد فرومد ، تصویر78 ـ فرومد . دیوار جانبی ایوان اصلی

قسمت تحتانی اَضلاع جانبی ایوان قبله به شکل دیوارهای رباط­ شرف ( تصویر 78 ) آذین شده­ اند .

همان صنعت آجرچینی و همان تزیینات حکّ شده در کوربندهای [ فواصل بین آجرها ، م ] عمودی در اینجا نیز دیده می­ شود . سرطاق درگاه­ هایی که پُرنشده اند دارای کتیبه هایی هستند به خطّ کوفی . در آنجا دو کتیبه که روی هم قرار گرفته ­اند و توسّط اندودی از گِـل از هم جدا شده­ اند ملاحظه می ­شود ( تصویر 79 ) . تصویر79 ـ فرومد . ایوان اصلی . انحنای یک سرطاق

کتیبه دوم بدون شکّ متعلّق به زمانی است که تعمیراتی در جهت استحکام بنا انجام شده و در جریان آن دو درگاهی مقدّم مسدود شده است . کتیبه اوّل همزمان با احداث بناست . با مقایسه حروف این دو کتیبه درمی ­یابیم که تاریخ احداث بنا و تاریخ انجام تعمیرات بسیار به هم نزدیک بوده ­اند . در زیر طاق سردر و بر سه جانب ایوان کتیبه باشکوهی به خطّ ریحان ( تصویر 80 ) نقش شده­ است . تصویر80 ـ فرومد . کتیبه بزرگ ایوان اصلی

به فاصله کمی در بالای این کتیبه ، بین طاق سردر و طاقی که قسمت مُقَرنَس ­کاری را محدود می ­کند کتیبه دیگری دیده می شود که به خطّ کوفی است . بعد از آن تزیینات سقف گُنبد که به وسیله گچ انجام شده و اهمّ آنها در اینجا نیز نقوش شش گوشه است شروع می­ شود ( تصویر 81 ) . تصویر81 ـ فرومد . زیربنای طاق ایوان اصلی

در تَهِ ایوان محرابی وجود دارد بسیار عالی و نفیس که در اینجا نمای کلی ( تصویر 82 ) و گوشه­ هایی تصویر82 ـ محراب مسجد فرومد

از آن را ( تصاویر83 تا 87 ) ارائه می ­دهیم . تصویر83  تا 87 ـ قسمتی از محراب مسجد فرومد

همچُنین انبوهی از مُقَرنَس­ها که در وسط آنها کتیبه ­ای است که نام یکی از سازندگان بنا و احتمالاً  کسی که گچ­بُری­ها را انجام داده به ما می ­شناساند ( تصویر 88 ) . در این قسمت دیده می­ شود : 

« عمل علی »

تصویر88 ـ فرومد . قسمتی از انتهای ایوان اصلی

کتیبه ­های دیگر شامل متون مذهبی است . مع ­ذلک در قسمت پایانی کتیبه دور محراب تاریخی وجود داشته است که از آن فقط این چند کلمه باقی مانده است « ... در ماه­های ... » [ فی شهور ، م ] و بقیه از میان رفته است . گودی ایـوان شمالی خیلی کم­تر از ایـوان قبله است . حاشیه ­ای حـاوی کتیبه ، دیواره­ های آن را در قسمت زیر طاق­ها آذین کرده ­است . یک طاق واسطه ­ای ، بخش­ مُقَرنَس کاری شده را محدود می ­سازد . سطح داخلی طاق سردر دارای تزییناتی به زیبایی و غنای ایوان قبله است . با این همه ، نمای سقف گُنبدِ آن به گونه ­ای دیگر است . بین طاق سردر و طاق حدّ فاصل که خیلی به هم نزدیک­ اند فضا به اندازه کافی برای یک کتیبه وجـود داشته است ولی اسپری مسطّـح ساخته شده که آن را کتیبه ­ای در خود گرفته است ( تصویر 89 ) . در بالای این اسپر سقف گنبد با گچ­بُری­هایی به شکل آجرچینی آذین شده­ است . تصویر89 ـ فرومد . طاق ایوان شمالی

نمای جانبی صحن و تزیینات داخلی غُرفه ­ها در گذشته از گچ­بُری­هایی تشکیل می­ شده ­است ولی در ضلع عقبی چُنین چیزی دیده نمی ­شود . شکّ نیست که اصولاً هیچ تزییناتی نداشته و این مؤیّد همان چیزی است که از نقشه بنا برمی ­آید ، بدین معنی که این غرفه­ ها فقط برای محصـور کردن صحن نبوده­ اند بلکه راه ورود به دالان­هایی بوده اند که پوششی از تیرهای چوبی و بام مسطّح داشته­ اند . از تزیینات رو به صحن­ غرفه­ ها جز مختصری باقی نمانده است و همین مختصر به اندازه کافی دلالت دارد بر اینکه این غرفه­ ها مثل بقیه دارای کتیبه­ هایی بوده­ اند که گرداگرد آنها را فرا می ­گرفته و توسّط پایه­ هایی چهارگوش و یا نوارهای حاشیه ­ای عمودی که احتمالاً به یک نوار افقی بالاسر می ­پیوسته از یکدیگر جدا می­ شده­ اند . این پایه­ های چهارگوش مزیّن به نمایی بوده ­اند مشابه حاشیه دور ایوان­های بزرگ با این تفاوت که از گچ بوده ­اند . بالای طاق­ها و در قسمت محصور بین پایه­ های چهارگوش و حاشیه بالاسر هنوز هم لوحه های بلند بالایی که نقوش آنها در همه جا و به طور کامل از میان ­رفته دیده­ می­ شود ( تصویر 90 ) . تصویر90 ـ فرومد . طاقک های گوشه صحن

از تزیینات داخلی غرفه­ ها تصاویر 90 و 91 تصوّری کافی به­ دست می دهند . تصویر 92 نمایشگر ضخامت یکی از درگاهی­ های باز ایوان قبله است . تصویر91 ـ فرومد . قسمتی از طاقک های گوشه صحن  ، تصویر92 ـ فرومد . قسمتی از یکی از طاقک های ایوان اصلی مسجد فرومد

راهرو ورودی کاملاً بی ­پیرایه است . خواه به این علّت که اصولاً تزییناتی نداشته و خواه آنکه امروزه نقش و نگاری ندارد . نمای قسمت پشت نیز از غنای فراوانی برخوردار است ( تصویر 93 ) . تصویر93 ـ نمای پشت مسجد فرومد

جلـو خـان ترکیبی نظیـر ایـوان­ها ( تصویر 94 ) دارد ولی نمـای دو طرف آن به ظرافت ایـوان­ها نیست . ( تصویر 95 )  تصویر94 ـ فرومد . ایوان ورودی ، تصویر95 ـ بخشی از نمای پشتی مسجد فرومد

حالا سعی کنیم تاریخ تقریبی اِحداث بنا را به­­ دست آوریم . مبنا و اساس کار تزیینات نماها را که عبارت است از پوششی از قطعات قالب­ ریزی­ شده گِلِ­ پخته یا بریده ­شده در کارگاه و نیز تزیینات اطراف درگاهی­ها که کتیبه ­هایی است گچ­بُری ­شده ، به­ خوبی می ­شناسیم . در قسمت­های دیگر بنا سقف گنبدهایی را دیده­ ایم که پوشیده از نقوش به اَشکال هندسی و مزیّن به تُرنج­ها و گُل­هایی گچ­بُری ­شده بوده ­اند و نیز کتیبه­ هایی به خط ریحان ( مدوّر ) با خطوط کشیده­ ای که دهانه باز دارند ، و اینها همه نظیر همانهایی است که در سال 549 هجری  ( 5 - 1154 م ) در رباط­ شرف پدیدار گشته­ است . نیز در همین سال در رباط­ شرف و دیگر بناهای این دوران همان شبه آجرهایی که به وسیله گچ­بُری در فضاهای کوچک مزیّن به نقوش گُل­ها و برگ­ها ساخته­شده­ و سقف گنبد ایوان شمالی و بدنه ایوان قبله فرومد را آذین کرده می­ توان مشاهده کرد . همچُنین تزیینات سطح داخلی طاق­های بزرگ ، نیز ویژگی توده­ های مُقَرنَس که انتهای ایوان­های فرومد و غیر آن را اشغال کرده همه را می­ توان در بناهای دارای تاریخ ترکستان ـ جایی که سرچشمه الهام و روشنی بوده است ـ و خراسان ، یا بناهایی در این خُطط که می ­توان تاریخ آنها را تعیین کرد بازیافت .     

مقایسه کنید

شماره تصویر

تصاویر کتاب حاضر

شماره تابلو  (کتاب «توران» اثر کوهن وینه Wiener Cohn )

73 ، 74

72 ، 74 ، 90 ، 94

81

80

89 ، 91 ، 92 ، 94 ، 95

72 ، 89

 

 

 

48 ، 49

5 ، 32

9

XVI a

XII ,     XV , XIII

XIV , XIII

XIV b , XII , XIII c

XVI b , XIII a-d-c

XIII

 × نظر به این­که بناهایی که آنها را با مسجد فرومد مقایسه کردیم یعنی « مقبره جلال­ الدّین­حسین در اوسگن  (usgen  ) ، مقبره سلطان ­سنجر در مرو ، مقبره ناشناس در اوسگن و رباط ­شرف » هر یک تاریخ مشخّص خود را که عبارت است از سال 547 هجری ( 1152 م ) و سال­های بعد از مرگ سلطـان­سنجـر یعنی حـدود 552 هجـری ( 1157 م ) ، 582 هجـری ( 7 - 1186 م ) و 549 هجـری ( 5 - 1154 م ) ـ تاریخ تعمیر و مرمّت رباط­ شرف ـ را دارند ، نتیجه می ­گیریم که مسجد فرومد نیز درطول قرن ششم هجری ( 12 میلادی ) ساخته­ شده ­است . وجود نماهای اصیل و مشابه در زیر نماهایی که در تعمیرات بعدی ساخته­ شده ( تصویر 5 و 78 ) هم در بنای رباط­ شرف و هم در مسجد فرومد مؤیّد این ادعاست . در رباط­ شرف این دو نما روی هم قرار گرفته ­اند ( تصاویر 5 و 31 ) . در فرومد آن که همزمان با کتیبه اوّل دور درگاهی­های باز است بر بدنه چپ ایوان قبله ( تصویر 78 ) و آن ­که همزمان با کتیبه دوم است هنوز بدنه راست همین ایوان را زیر پوشش خود دارد . در عین حال اظهار نظر یاقوت که در اوّل این مقاله به آن اشاره کردیم نیز می ­رساند که این مسجد ممکن است در قرن هفتم هجری (13 میلادی) ساخته­ شده­ باشد .

عکسها و توضیحات از مهدی یاقوتیان

1ـ عکسهای مقاله « سیاه و سفید » بود ، به جای آنها « عکس رنگی » گذاشته شد ، سعی شد عکسها از همان زاویه عکسهای سیاه و سفید گرفته شود .               

2ـ عکسهای مقاله ، قبل از بازسازی و عکسهای رنگی بعد از بازسازی مسجد است .

3ـ عکسهای رنگی مسجد در تاریخ 21  / 8 / 1390 گرفته شده است . طبق مقدمه کتابِ آثار ایران ، آندره گدار از سال 1307 هجری شمسی به مدّت 32 سال یعنی حدوداً تا سال 1339 در ایران بوده است ، اگر عکسهای مسجد جامع فرومد در آخرین سال اقامت او در ایران گرفته شده باشد ، فاصله عکسهای سیاه و سفید با عکسهای رنگی بیش از 50 سال است . در این سالها بسیاری از  نوشته ­ها و تزئینات کتیبه­ ها دگرگون شده یا از بین رفته است و ... .

4 ـ چند عکس سیاه و سفید که تفاوت زیادی با عکسهای رنگی داشت کنار عکسهای رنگی باقی ماند .

نشانی  ( این مقاله قبلاً در منابع زیر منتشر شده است . )

1 ـ « نامه آستان قدس »  سال ۱۳۴۷ ـ شماره ۳۷  ، شبزوار پایگاه تشیّع : ( مسجد فرومد سبزوار ) از کتاب آثار ایران ، نویسنده : آندره گُدار ـ  مترجم : بینش ، تقی  ( 37  صفحه ـ  از 93 تا 129 )

2 ـ فرهنگ قومس ، شماره 2 و 3 ، 1376 ، ص 85 تا 97  ، مسجد جامع فرومد برگرفته از کتاب « آثار ایران » نوشته آندره گدار ، ترجمه ابوالحسن سرو مقدّم ، چاپ 1366

3 ـ آیین مردم هنری « ابن­یمین » شاعر مردم­مدار ، سیّد علی اصغر شریعت­ زاده ، پازینه ، 1379 ، ص 145 تا 158 ، مسجد جامع فرومد برگرفته از کتاب « آثار ایران » نوشته آندره گدار ، ترجمه ابوالحسن سرو مقدّم ، چاپ 1366

4 ـ آثار ایران ، آندره گدار [ و دیگران ] ، ترجمه ابوالحسن سرو مقدّم ، بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی ، چاپ سوم ، 1375 ، مجلّد 1ـ 2 ، صص 256 ـ 287

توضیح

ـ در متن آمده بود : « قبلاّ هم در جای دیگر گفته­ ام که ایده ­آل یک تکنسین واقعی که عبارت است از ساختن چیزی که برای ابد باقی بماند در مذهب اسلام همیشه بیگانه بوده است . او نه تنها به بقای آثار خود علاقه ای نداشته بلکه حتّی می­ توان گفت از تصوّر دوام و بقا نفرتی داشته که ریشه­ های آن را بایستی در مذهب جستجو کرد : « دلیل وجود خدا این است که همه چیز جز او از بین رفتنی است » . [ ... لا إِلَهَ إِلا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلا وَجْهَهُ ... . ( قصص ، 28 / ٨٨ ) ] »

کلمه « وجه » به معنای « جهت » است ، یعنی هر چیزی که در جهت خدا نباشد ، از بین رفتنی است .

در روایات مواردی با عنوان « باقیات الصّالحات » نامبرده شده که یکی از آنها ، ساختن مسجد برای خداست . یعنی « بانی » آن دوست دارد مسجدی که می ­سازد به عنوان یک « عمل صالح » ماندگار باشد و باقی بماند نه آنکه ناپایدار باشد و زود از بین برود .

وانگهی در باره مسجدی که علی ­رَغم نامهربانی­ها ، از پسِ قرنها ، هنوز نَفَس می­ کشد این چه برداشتی است ؟! همین طور مساجد دیگر ، اگر سازنده از تصوّر دوام و بقا ، نفرت داشته است ، پس چرا این همه مساجد که مسلمانان ساخته ­اند با دوام ساخته شده است و از پسِ سالها و قرنها همچُنان پابرجایند ؟!

احادیث

ـ جامع الأخبار (للشعيري) / 105 / الفصل الثاني و الستون في الأولاد

وَ قَالَ ع فِي كِتَابٍ رَوَى صَاحِبُ جُمَلِ الْغَرَائِبِ فِي كِتَابِهِ بِإِسْنَادٍ لَهُ ‏عَنِ النَّبِيِّ ص أَنَّهُ قَالَ‏ : خَمْسَةٌ فِي قُبُورِهِمْ وَ ثَوَابُهُمْ يَجْرِي إِلَى دِيوَانِهِمْ مَنْ غَرَسَ نَخْلًا وَ مَنْ حَفَرَ بِئْراً وَ مَنْ‏ بَنَى‏ لِلَّهِ‏ مَسْجِداً وَ مَنْ كَتَبَ مُصْحَفاً وَ مَنْ خَلَّفَ ابْناً صَالِحاً .

 ـ بحار الأنوار (ط - بيروت) / ج‏101 / 97 / باب 2 فضل الأولاد و ثواب تربيتهم و كيفيتها ..... ص : 89

59 ـ وَ رَوَى صَاحِبُ جُمَلِ الْغَرَائِبِ فِي كِتَابِهِ بِإِسْنَادٍ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ ص أَنَّهُ قَالَ : خَمْسَةٌ فِي قُبُورِهِمْ وَ ثَوَابُهُمْ يَجْرِي إِلَى دِيوَانِهِمْ مَنْ غَرَسَ نَخْلًا وَ مَنْ حَفَرَ بِئْراً وَ مَنْ‏ بَنَى‏ لِلَّهِ‏ مَسْجِداً وَ مَنْ كَتَبَ مُصْحَفاً وَ مَنْ خَلَّفَ ابْناً صَالِحاً .

ـ كشف الأسرار في شرح الإستبصار / ج‏1 / 236 / 55 - هدية المؤمنين ..... ص : 234

« خمسة في قبورهم و ثوابهم يجري الى ديوانهم : من غرس نخلاً، و من حفر بئراً ، و من‏ بنى‏ للّه‏ مسجداً ، و من كتب مصحفاً ، و من خَلَفَ اِبناً صالحاً » .

ـ مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل / ج‏12 / 229 / 15 باب استحباب إقامة السنن الحسنة و إجراء عادات الخير و الأمر بها و تعليمها و تحريم إجراء عادات الشر ..... ص : 228

13959- جَامِعُ الْأَخْبَارِ ، عَنْ كِتَابِ جُمَلِ الْغَرَائِبِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ النَّبِيِّ ص أَنَّهُ قَالَ : خَمْسَةٌ فِي قُبُورِهِمْ وَ ثَوَابُهُمْ يَجْرِي إِلَى دِيوَانِهِمْ مَنْ غَرَسَ نَخْلًا وَ مَنْ حَفَرَ بِئْراً وَ مَنْ‏ بَنَى‏ لِلَّهِ‏ مَسْجِداً وَ مَنْ كَتَبَ مُصْحَفاً وَ مَنْ خَلَّفَ‏ .