شرح تصريف عزّي

عزّالدّين زنجانى ( وفاتش بعد از 655 )

عزّالدّين ابوالمعالى عبدالوهّاب بن ابراهيم زنجانى از اُدبا و علماى معروف صرف و نحو است كه قسمتِ اخيرِ عُمر خود را در بغداد مي ­گذرانده و تا مُقارن فتح آن شهر به دست هولاگو در آنجا مي ­زيسته و گويا در وقعه بغداد مقتول شده است . عزّالدّين زنجانى مؤلّف كتابِ معروفى است در عِلم صَرف به نام « العزّى فى التّصريف » كه آن را در بغداد در ذى الحجّه 654 تأليف كرده و اين همان كتاب تصريف معروف است كه كتابِ درسى طلّاب علوم مقدّماتى ادبيّه است و آن به واسطه شرحي كه ملّا سعدالدّين تفتازانى از آن كرده مشهور شده [ است ] . تاريخ مُغول ، ص 500

تفتازان

استوری yrotS.A.C در دائرة المعارف الاسلامیّة ، ذیلِ مادّه تفتازانی ، نوشته است : سعد­الدّین مسعود بن عُمَر ، مشهور به تفتازانی ، حجّت مشهور در عِلم بلاغت و منطق و ماوراء الطبیعة و کلام و فقه بوده ، کُتُب فراوانی نوشته که هنوز هم در مدارسِ کشورهای شرقِ ممالک اسلامی ، تدریس می ‏شود .

وی در قَریه تفتازان از قُراء خراسان نزدیک به نِسا در سال 722 ه متولّد شده و نزدِ « ‌عضدالدّین ایجی »‌ دانش آموخته است .

نخستین کتابی که در 16 سالگی نوشته ، «‌ شرح تصریف عزّی » است که در ماهِ شعبانِ سال 738 هجری در قَریه فریومد نوشته و در واقع شرح کتابِ «‌ عزّالدّین عبدالوهّاب ابراهیم زنجانی »‌ است و در عِلم صَرف . و آن را « شرح تصریفِ عزّی » نیز گفته ‏اند .

[ بحثي درباره كتاب مطوّل سعدالدّين تفتازاني و تأثير آن در كُتبِ بلاغي ، مشكوة ، تابستان ۱۳۶۳ ، شماره ۵ ( ۳۲ صفحه ـ از ۴۰ تا ۷۱ ) ، سيّد محمّدعلوي مقدّم ]

شرح تصريف ( عربي )

« التّصريف العزّي » نام كتابِ مختصر فوق العاده مشهوري است در صَرف از تأليفـاتِ اديبِ معـروف «‌ عزّالدّین ابو محمّد عبدالوهّاب بن ابراهیم بن محمّد الخزرجي الزّنجانی »‌ متوفّي در سنة 660 كه بر آن اشخاص متعدّدي از جمله علّامه فاضل سَعدالدّين مسعود بن عُمر بن عبدالله تفتازاني ( 712 ـ 791 ) منطقي و متكلّم و اديب مشهور حاشيه و شرح نوشته ­اند .

تأليفاتِ تفتازاني از شرح و حاشيه و تصنيف زياد و تقريباً در همه ابواب و موضوعاتِ علوم از صرف و نحو و مَعاني و بيان و تفسير و كلام و منطق و اصول و غيره است و تاريخ و محلّ تأليفِ بعضي از آنها چُنانكه در مُجمَل فَصيحي خوافي ( ذيل سنة سبع و ثمانين و سبعمأة ) و شذرات الذّهب ( 6 : 320 ) مسطور است عبارت است از :  

شرح تلخيصِ مفتاح ( در هرات در سنه 748  )

و مختصر آن معروف به شرح صغير ( در غجدوان در سال 756 )

و شرح رساله شمسيّه ( در جام در سنه 757 )

و شرح تلويح و به قول فصيحي خوافي شرح التّنقيه ( در قَريه گُلستان از قُراء طوس به قول همين شخص و در قَريه گُلستان تُركستان به موجبِ ضبطِ شَذَرات در 756 )

و شرح عقائد در شعبان 768

و حاشيه بر شرح مختصر الاصول در ذي الحجّة 770

و رساله ارشاد در 774 ( همگي در خوارزم )

و مَقاصد الكلام و شرح آن ( در سَمَرقند در 784 )

و تهذيب الكلام و شرح قِسم سوم مفتاح ( ايضاً در سمرقند در 789 )

و فتاوي حنفيّه ( شروع تأليف 769 )

و مفتاح الفقه در 772

و شرح تلخيص جامع در 786 ( همگي در سرخس )

و شرح كشّاف ( در سَمَرقند در ربيع الآخر 789 )

و بالاخره همين شرحِ تصريف موردِ بحث ( در فريومد در سنه 738 ) كه نخستين تأليف از تأليفاتِ اوست و در نوزده سالگي نوشته ،

آغاز : « بسمله ، ان اروي زهر يخرج في رياض الكلام » ،

انجام « او حسنة او قبحة او غيرهما للنوع و كذا الباقي » ،

نسخ ، كاتب نامعلوم ، تاريخ تحرير 802 ( يازده سال بعد از فوت شارح ) ، متن به سرخي و شرح به سياهي ، كاغذ حنايي روشن ، جلد پارچه ، 15 ـ 16 سطر ، 89 گ 13 × 17 ، واقف نامعلوم .

[ فهرست كتب خطّي كتابخانه مركزي آستان قدس رضوي ـ جلد دوازدهم ، غلامعلي عرفانيان ، كتابخانه مركزي آستان قدس رضوي ، 1370 ]