شَوی عَید

علی اکبر معینی ـ سرایش 14 / 12 / 1374

نَنِـه جـان او سَــلا وُ او روزگــار یـادِش به خیــــــر

مَ نوروز و شَوی عَید ، فَصلی بهـار یادِش به خیـر

او سَلو کی شَوی عَید یَگ جوری غیـر از حَلَه بو

شَـوی عَیـد دَستی هَمَه ، دِستِه جَـرو ْو مَلَـه بو

هَمی کی چِلّـه خُـــردی اَروم اَروم تِمــوم مِـرَفت

هَر کی بچّه خُردی داشت ، سِحَر به پوشتی بوم مِرَفت

هَمـی کـی بُـــوی گُلا از بـاغ و صَحــــــرا میـامَـه

از مـونـی طِبیلـه هـا عَــــرعَــــری چَـــروا میـامَـه

هَمی کی او جوجه زَردی پَرسَلی خِــرُس مِرفت

دُختَری فِلون کِسَک به خوشحَلی عَــرُس مِرفت

هَمی کی تِـرُپ تِـرُپ چُـووا وَرْ رو گِلیـــــم مِخـورد

بچّـه بدبَختـی اُکَـه ، شُـولَه به جُ حَلیــم مِخورد !

هَمی کی یَک بچّه مُدْویستُ و مِگُفت: عطّار اَمَه

دَنِـه  تَلـخ و دِمپَیـی پَـرَه بـرِش دِبــــــــــــــار امَـه

هَمی کی دِ پوشتی بـوم شَعلِه اَتَش اَلُـوْ مِکِــرد

مــاری مِ دِ خَنَمَـه پیـــــــــــــاز دِ تِـه پلُــوْ مِـکِــرد

هَمی کی دُختـــــری دَه سَلَـه بـرِه عَلَـف مِـرَفت

دِ سَـــری چَلِـه قِمــــار وقتـی هَمَه تِلَـف مِـرَفـت

همی کی پیَـری مِ ، تِنگـی خَـرِشِه شُـل مِکِــرد

سِمَــواری اَتِشـی دِ لَـــوی طــاق قُـلْ قُـلْ مِکِـرد

چِشم و هم چِشمی ،‌ پیَـری مِـردِمِ به دَر مِکِــرد

هر کی چیز نَوی داشت همسَیه هار خِبَـر مِکِـرد

سِحَـری عَیْـد کی همه جا حَرفی عَیـددیدِنی بـو

هَیکِـلا و رِختـی مِـردِم به خُــــــــدا دیــدنـــی بـو

سَــری سِنـگ و دِمــی دِروَزه و جُ کــــــوچــه بَالا

مِــرَفتِــن یَـک دِستِــه اَدِم ، کِلّــه پــا و سِــر بـالا

دِ پُــو قِلعَه کی مي یی یَک بُـرّی لاتی بی صَحَب

بنشِستَن دِ رو زِمـی و بَعَضــی دِ رو حَـلَــــــــب !

پســرا با شَلـواری تَقتَقـی و پَچِّـه کِشـــــــــــــاد

گُـــوْ دِ گَــــوْ بَــزی مِکِـردِن ، بَعَضــی آق مِـلّـا داد

دُختـــرا با رَخـتِ گُـلْ گُـلــی دِ مـونـی بَخچـه هـا

بُـر مِخـوردِن همِگـی ، چه سیّــدا چـه مَخچـه ها

بیـا و نِگــا ، کی چه هَـــــرای هَـــــرایـی وَرپـانِـه

دَف و دیــرَه ، بیـد و بَجَـه ، رَقــص پـایـی وَرپــانِـه

دُختـــری کـی رَخـتِ نـوتَـری دِ بَــرِش کِــــردَه بُـو

فکـری شـوهِــر کِــردِن از دینَـه پکَــرِش کِـردَه بُـو

هـر پسَـری کی میـامَــه از کِنــــــــار ، نِگـا مِکِـرد

پـرهِنـی قِشِنگتَـره بـرِه خــودِش سِـــــوا مِکِـرد !

وقتی کی خاطِـر خواهو یَک دُختری خیلی مِرَفت

عـاشِقـاش مِجنـون و او بَِـرَه خـودِش لِیلی مِرفت

بَعَضـی زِنـا دِ دَری گــوشـی هــم پـچـپــــچ مِنِـن

وقتی آشی لُکَّه موخْرِن ، هَمَش هَی لِچلِچ مِنِن

نَنَـه راستــی یـادِتِـه سیـــــــزدِه به دَری پَـرسَـلا

سَــری اَستَلخـی خِیَـوُو ، دِمـی کـالـي کَنــدَوا ؟

البتَّـه ایــرامِ بگــــام بـه یکّــه یکّــه شِمَـهــــــــا :

بیـــــــــــاییـن وَ زِیــری پـاتَـه بـریـزیـن دَلَشِـه هـا

هـر کی کی دِ بـاد مِـرَفت ، از تَه ، رِفِقِش یا عدو

چـو مِـــزَه وَر کِپَلِـش کـی : نـومـی نِمـزَتـه بگـو ؟

وقتـی کـی اَذون مِگـوفتِن یـَه دِمـی نِهـار مِـرَفـت

او کـی خیلــی ذِلَّـه بـو مِـرکَبشـه سِــوار مِـرَفـت

یَـک عَـــدّه تَــزَه دَرِن دیـگِ پِلُــــوْ وَر بـــــــــار مِنِن

یک عَــدّه بــره سَیْـوُوشَـه دِستِـۀ بـل دِ کـار مِنِن

قَطِقـی کـی احتِــــــــــرامِـش بـره خیلـی واجِبـه

دِ سَـری سُفـــــره نِهــــاری سیـــزدَه امّـا غـایبـه

دِ مونـی خَنِه کولا ، مِـردو کی اَهلی بَس بی ين

دِ پَیی چِـرَغ شیــرَه هَمش بیحـال و لَـس بی ين

بَعَضـی کـی بَختَـه بی ین دِ سَــری چَلِـه قِمــــار

هَیکِلا عَینی شِغــال بـو ، دِ سـری سُفــره نِهــار

اونـا کـی به دور از ذکــــــر و نمـــــــاز و روزَه نِــن

به خــــدا دِ امتحـــانــی اَخِــــــرت رِفـــــــوزَه نِـن

نَنِه جـان بُگـذَر بگـام ای گُفته هـار بـی دردِ ســر

از روزی اَخِـری عَیـد کی گفتَـنِش :سیزده به در

بــرِه کــی فلیـــزا زود کِــــوِنـد کِنِنـد و خِـــربــــزَه

هـر کی بختِش وا نِبـو ، گِنـدِم و جَـــوْ گِــره مِــزَه

هَمـی کـی جَعَـم مِـرَفـت قَليچَـه و جــــــاج پَتــو

سیـزده رفت ، چَردَه اَمَه ، هوکُـوتْ کُـوتُـو ، هوکـوتْ کُوتُو

 

واژه نامه

شَوْ : شب // نَنِـه جـان : مادر جان // او سَــلا : آن سالها // مَ نوروز : ماه نوروز / اسفند // غیـر از حَلَه بو : غير از حالا / اكنون بود // دِستِه جَـرو ْو مَلَـه : دستۀ جارو و ماله ( براي تميز كردن و ماله كشيدن ) // هَمی کی : همين كه // چِلّـه خُـــردی : دي و 10 روز اوّل بهمن چلّۀ بزرگ ، 20 روز آخِر بهمن چلّۀ كوچك // اَروم اَروم : آرام آرام // تِمــوم مِـرَفت : تمام مي شد . // بچّه خُردی : بچّۀ كوچك // پوشتی بوم : پُشتِ بام // بُـــوی گُلا : بوي گُلها // میـامَـه : مي آمد // از مـونـی طِبیلـه هـا : از ميانِ طويله ها // چَـــروا : چارپا // پَرسَلی : پارسالي // خِــرُس : خروس // عَــرُس : عَروس // فِلون کِسَک : فلان كَس // خوشحَلی : خوشحالي// تِـرُپ تِـرُپ : صداي كوبيده شدنِ چوب به فرش براي تكاندنِ گَرد و غُبار // چُـووا : چوبها // اُکَه : آن يكي / فلاني // شُـولَه : شولي / شُله // به جُ : به جاي // مُدْویستُ : مي دويد او // عطّار اَمَه : عطّار / بزّاز آمد // دَنِـه تَلـخ : هستۀ تلخ زرد آلو // دِمپَیـی پَـرَه : دمپايي / سرپايي پاره // بـرِش : برايش // دِبـار: آماده ( وقتي ظرفِ غذا براي پختن ، روي اُجاق گذاشته مي شود . ) ، به درختي كه آمادۀ دادنِ ميوه است گفته مي شود : « به بار اَميَه » و به درختي كه ميوه داده است گفته مي شود : « دِ بار اَميَه » // اَمَـه : آمد // شَعلِه اَتَش اَلُـوْ مِکِــرد : آتش شُعله ور مي شد . // مــاری مِ : مادرِ من // دِ خَنَمَـه : در خانه مان  // پیــاز دِ تِـه پلُــوْ مِـکِـرد : گذاشتنِ پياز در زير برنج براي پخته شدن / ته چين پياز ! // دَه سَلَـه : ده ساله // بـرِ عَلَـف : براي علف // چَلِـه قِمـار : چاله و گودالِ قمار بازي // پیَـری مِ : پدرم / پدرِ من // تِنگـی خَـرِشِه : افسار خرش را ، بندي كه جُل يا پالان را نگه مي دارد . // سِمَــواری اَتِشـی: سماور آتشي // دِ لَــوی طـاق : در لبِ طاقچه // پیَـری مِـردِمِ به دَر مِکِـرد : پدر مردم را در مي آورد . // همسَیه هار : همسايه ها را // هَیکِـلا : هيكل ها / قيافه ها // سَـری سِنـگ : مكاني در فرومد ( كنار مسجد جامع ) // دِمــی دِروَزه : جلو دروازه ، دو مكان در فرومد ( نزديكِ حسينيۀ كوچۀ بالا و كنار مسجدِ نبيّ اكرم در كوچۀ پشند ) // کــوچـه بَالا : يكي از محلّه ­هاي سه گانۀ فرومد ( بالا ، پشند ، جنان ) // دِ پُــو قِلعَه : در پُشتِ قلعه / نام محلّي در فرومد ( كه آنجا قبلاً قلعه بوده ) // مي یی : مي آيي // یَک بُـرّی لاتی بی صَحَب : يك عدّه لاتِ بي صاحب // دِ رو زِمـی : در روي زمين // دِ رو حَـلَـب : در روي پيت 20 ليتري / چلِك // شَلـواری تَقتَقـی : شلوار با نقشۀ چهارخانه ، چهارخانه // پَچِّـه کِشـاد : پاچه گُشاد // گُـــوْ دِ گَــــوْ بَــزی : نوعي بازي ( انداختن گُو / گوي / توپ در گودال ) // آق مِـلّـا داد : بازی معروف « آقا ملّا داد » است که در دو گروه 5 - 6 نفره انجام می شود .// رَخـت گُـل گُـلــی : لباسي كه عكسهاي گُل دارد // دِ مـونـی بَخچـه هـا : در ميانِ باغچه ها // بُـر مِخـوردِن : قاطي مي شدند // مَخچـه ها : مغچه ها ، به غير سيّد گفته مي شود ( احتمالاً از مغبچّه گرفته شده ) ، به درختِ توت كه پيوند نخورده باشد هم گفته مي شود . // چه هَـرای هَـرایـی وَرپـانِـه : چه سر و صداي رقصي به پا شده // دَف و دیــرَه : دف و دايره // بیـد و بَجَـه : بيت ، شعر و ترانه // رَقـص پـایـی : نوعي رقص // دِ بَــرِش کِــردَه بُـو : در تنش كرده بود / پوشيده بود . // از دینَـه پکَــرِش کِـردَه بُـو : از ديروز پكر و گيج شده بود . // خاطـر خواهو : خاطر خواهان / خواستگاران // او بَِـرَه : آن يارو // بَعَضـی زِنـا : برخي زنها // آشی لُکَّه : آش جوش بره ، لُکَّه: دو لايۀ خمير كه ميانش با سبزيجات و حبوبات پُر شده ( شبيه پيراشكي يا دُل مِيم/ دُلمِه ) و در ميانِ ديگِ آش پُخته شده باشد . // موخرِن : مي خورند // لِچلِچ : صدايي كه با خوردنِ غذا توليد مي شود . // سَــری اَستلخـی خِیَـوُو : نام مكاني در فرومد ( سر استخر خيابان ) // دِمـی کـالـي کَنــدَوا : نام مكاني در فرومد ( معمولاً به مَظهر آبِ قنات گفته مي شود . ) // ایـرامِ بگـام : اين را هم بگويم . // بـه یکّـه یکّـه شِمَـهــا : به يكايك شماها // وَ زِیــری پـاتَـه بـریـزیـن دَلَشِـه هـا : كينه ها را زير پايتان بريزيد و گلايه نكنيد . // هـر کـی کـی : هر كسي كه // دِ بـاد مِـرَفت : سوار تاب مي شد . // از تَه ، رِفِقِش یا عدو : از پايين ، دوست يا دشمنش // چـو مِــزَه وَر کِپَلِـش : چرا بر باسن يا رانِ پاي او مي زد ؟ // نـومـی نِمـزَتـه بگـو : نام نامزدت را بگو  . // اَذون : اذان // یـَه دِمـی نِهـار : يا هنگام ناهار // خیلــی ذِلَّـه بـو : خيلي خسته بود . // مِـرکَبشـه : چهارپايش را // تَــزَه دَرِن دیـگِ پِلُــــوْ وَر بــار مِنِن : تازه دارند ديگ آشيزي را روي اُجاق مي گذارند . // سَیْـوُوشَـه : سايبانشان // دِستِـه بـل : دستۀ بيل // قَطِقـی : نوعي غذاي محلّي ( شبيه ماست جوش ) // خَنِه کولا : خانه هايي كه در ميانِ مزارع سقفِ كوتاه دارد . // مِـردو کی اَهلی بَس بـی يـن : مرداني كه مُعتاد بودند . // دِ پَیی چِـرَغ شیــرَه : در پاي چراغ شيرۀ ترياك // لَـس : شُل و وِل / وارفته // بَعَضـی کـی بَختَـه بی ین : كساني كه در قمار باخته بودند . // هَیکِلا عَینی شِغــال بـو  : قيافه ها مانندِ شغال بود . // اونـا کـی : آنهايي كه // رِفـــــــوزَه : مَردود // گُفته هـار : گفته ها را // گفتَـنِش : گفته اند آن را // بــرِه کــی : براي اينكه // فلیـزا : فاليز ها / جاليز ها // کِــوِنـد : خربزۀ نارَس // جَعَـم مِـرَفـت : جمع مي شد . // قَليچـه : قاليچه // جـاج پَتــو : جاجیم و پتو ، زیر انداز // چَردَه اَمَه : چهارده آمد // هوکـوتْ کـوتـو ، هوکـوتْ کوتو : صوت و آوايي است . در زمانِ تَرکِ طبیعت در روز سیزده به در ، در محلّۀ جنان و شايد هم در محلّاتِ ديگر ، افراد تعدادی سنگریزه را در حالِ حَرَکَت به صورتِ یکی یکی به پُشتِ سر پَرتاب می کردند و این شعر را می خواندند : ( غم برو ، شادی بیا / سیزده برو ، چَرده بیا / هوکوتْ کوتو / هوکوتْ کوتو ) .