هدیۀ « نَوادِرَ الأمثال » به « خواجه علاء الدّين محمّد فریومدی »وزيرِ خراسان

  

 [ بسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ]

اَلحَمدُ لِلهِ المُنَزَّهِ مِنَ الأَندادِ وَ الأمثالِ ، اَلمُتَفَرِّدِ بالقُدرَۀِ وَ الجَلالِ ، وَ السَّلامُ عَلی سَیِّدِ الأنبیاءِ وَ اَشرَفِهِم مُحَمَّدٍ المُصَطَفی وَ آلِهِ وَ اَحِبّائِهِ ما تَوَالَتِ الأیّامُ وَ اللیالی .

امّا بَعدُ ، یَقولُ اَضعَفُ عِبادِ اللهِ تَعالی وَ اَظلَمُهُم عَلی نَفسِهِ عُبَید اللهِ الزّاکانی بَلَغَهُ اللهُ اِلَی الأمانی وَ الآمال : لا بُدَّ لِذویِ الفَضلِ وَ الافضال اَن یَعلَموا وَ یَسمَعوا اَقوالَ الأنبیاءِ وَ الحُکَماءِ وَ الأشعارَ وَ الأمثالَ لِتَکمیلِ عِلمِهِم وَ تَتمیمِ فَضلِهِم .

فَاَردتُ اَن اَکتُبَ مُختَصَراً فی هَذا البابِ ، فَالتَقَطتُ وَ انتَخَبتُ مِنَ الکُتُبِ وَ اَقاویلِ السَّلَفِ هَذا المُوجَزَ ، وَ هُوَ مُشتَمِلٌ عَلی ما یَجرِی مَجرَی الأمثالِ مَن غُرَرِ اَقوالِ الأنبیاءِ وَ الحُکَماءِ وَ مِلَحِ الشُّعراءِ وَ الظُّرَفاءِ فی کُلِّ بابٍ ، وَ صَنَّفتُهُ وَ سَمَّیتُهُ « نَوادِرَ الأمثال » .

وَ مَطمَحُ نَظَرَی فی ذلِکَ التّألیفِ اَن یُجَدَّدَ ذکری فی عالی جنابِ المَخدوم صاحِبِ القِرانِ الأعدَلِ الأعظَمِ مُستَخدِمِ اَربابِ السَّيفِ وَ القَلَمِ . مَلِك الوُزَراءِ فِى العالَمِ کَفیلِ مَصالحِ اَطوارِ الاُمَم اِفتخارِ صَنادیدِ العَرَبِ وَ العَجَمِ ذی هِمَّةِ مَلَکِیَّةِ الّذی جَنابُهُ کَعبَةُ الآمالِ وَ عَتَبَةُ الاقبالِ . وَ کَلَّ عَن [ وَصفِ ] مَحاسِنِ شِیَمِهِ اَسِنّةُ الأقلامِ وَ افتَقَرَ عَن شَرحِ مَعالیهِ وَ اَیادیهِ ، اَلسِنَةُالأیّامِ وَ اللَیالی : 

اَبـکـــــی خَصـمَـــهُ وَ اَضـحَــت دَولَـتُــهُ .......... بالصّیـفِ وَ القَـلَـمِ ، الضَّحــوکُ البـاکـی

وَ فیهــا الــدُّرُّ  وَ المَــرجــانُ ، فَلِاَجــوِدِهِ .......... لَخُضنا فی البَحرِ وَ الأفلاکِ ؛ عَلاء الحَقّ

وَ الدّين محمّد عَضُد السَّلاطين وَ مُغيث المَظلومينَ وَ المَلهوفينَ اَعلَى اللّهُ تَعالى شَأنَهُ وَ اَعَزَّ اَنصارَهُ وَ اَعوانَهُ وَ بَلَّغَهُ اَبعَدَ غایاتِ العِزِّ وَ الاقبالِ وَ مَلَّکَهُ اَزِمّة امورِ الأقالیم کَما مَلَّکَهُ اللهُ الفضلَ و الاقبالَ .

 وَ بادَرتُ بالجُرأةِ ؛ وَ هَذهِ واثِقاً بکَرَمِهِ لِأنَّ الغَریمَ کَریمٌ . وَ سَبَبُ الاختصارِ واضحٌ لِأنَّ تُحفَةَ الفَقیرِ حَقیرٌ ، کَما قیلَ : « اِنَّ الهَدایا عَلی مِقدارِ مُهدیها » .

اَللّهُمَّ أسبغ ظِلَّهُ عَلی مَفارِقِ الخَواصِّ وَ العَوامِّ وَ اجعَل اَیادِیَهُ ذُخرَ الأیّام بِحَقِّ سَیّدنا مُحَمَّدٍ ـ عَلَیهِ الصَّلَواتُ وَ السَّلامُ وَ التَّحیَّةُ وَ الاکرامُ ـ وَ أولادِهِ المَعصومینَ العِظام وَ أحِبّائهِ المُتّقینَ الکِرام .

 

سپاس خداوندی راست که از ضِدّ و مِثل پاک و منزّه است و به قدرت و جلال یگانه . و درود بر سَرورِ پیامبران و شریف ­ترینِ ایشان محمّد مصطفی و دودمانِ او و دوستانش تا زمانی که روزان و شَبان پشتِ سَرِ هم می­ آیند .

امّا بعد ، چُنین گوید ناتوان ­ترین بندگانِ خدای تعالی و ستمکارترینِ ایشان بر جانِ خویش عُبَید اللهِ زاکانی ـ که خدایش به آرزوها و تاسه ­ها برساند که : خداوندانِ فضل و افضال را لازم است که سخنانِ پیامبران و حکیمان و أشعار و أمثال را جهتِ کامل ساختنِ علم و تمام کردنِ فضلی خود بدانند و بشنَوند .

پس خواستم تا در این باب مختصری بنویسم . از این روی از کتابها و گفته­ های پیشینیان این وجیزه را برگُزیدم و آن را مُشتَمَل بر آنچه جاریِ مَجرایِ أمثال است از سخنانِ برگُزیدۀ پیامبران و و حَکیمان و سخنانِ نَمکینِ شاعران و ظریفان در هر بابی و آن را تصنیف کردم و « نَوادِرُ الأمثال » نامیدم . 

و مقصود و نظرِ من در این تألیف آن بود که یادِ من در عالی جنابِ مَخدوم صاحب قِرانِ عادلِ بزرگوار و به خدمت گُمارندۀ خداوندانِ شمشیر و خامه ، پادشاهِ وزیران در عالَم و کفیلِ مَصالحِ اَطوارِ اُمّتها و افتخارِ بزرگانِ تازی و پارسی علاء الحَقّ و الدّین مُحَمَّد ... تازه گردد . آن که خداوندِ همّت مَلَکی است و پیشگاهش کعبۀ آمال و عَتَبَۀ اقبال است . و از [ بیانِ ] مَحاسنِ اخلاقِ او نوک خامه ­ها وامانده است و از شرحِ بزرگواریها و بخششهایش زبانِ روزان و شَبان ناتوان گَشته است :

بگـریــانیــده خَصـــــــــــم و گَشتـه دولـت .......... به شمشیــــر و قَـلَـم ،  خنــدان و گـریـان

در آن دولت چو دریا و ستاره ، دُرّ و مرجان .......... همـی جــــوییم و کـــوشیم از دل و جـان

و او پناه­ دهندۀ مظلومان و غمگینان است ـ خدایش شأنِ او والا دارد و دوستان و یارانش را عزیز سازد و او را به غایاتِ عزّت و اقبال برساند و او را مالکِ زمامِ امورِ اَقالیم کند ، همچُنان که مالکِ فضل و اِقبال ساخته است .

و من به گُستاخی بدین کار دست زدم و سببِ این ، وثوق به کَرَمِ او بود ، زیرا « تاوان ­زده و وامدار » کَریم باشد و سببِ کوتاهیِ [ کتاب ] هم روشن است ، زیرا که بَزم آوَردِ تنگدست اندک باشد ، چُنانکه گفته­ اند : « هَدِیّه­ ها بر مقدارِ هدیه ­آورنده باشد . »  

 پروردگارا سایۀ او را بر سَرِ عوامّ و خواصّ بگُستران و بخششِ عامّ او را زاد و زیست­ مایۀ روزگاران ساز . به حَقّ سَرورِ ما مُحَمّد که درودها و سلام و تَحیَّت و اِکرام براو باد و فرزندانِ معصومِ عظیم و یارانِ پرهیزکارِ کریمِ او .

رسالۀ دلگُشا به انضمامِ رساله ­های تعریفات ، صد پند و نَوادرُ الأمثال ، تألیفِ خواجه نظام­ الدّین عُبید زاکانی ، تصحیح و ترجمه و توضیحِ دکتر علی ­اصغر حلبی ، انتشاراتِ اساطیر ، چاپِ اوّل ، 1383 ، ص 282 و 283 .

* * * * * * * * * * * * *

عُبيد زاكانى در اَشعار و مقدّمۀ رسائل خود از چند تن از پادشاهان و وزراىِ عصر اسم بُرده و ايشان را مدح گفته و يا رسائل خود را به نامِ آنان مُوَشّح ساخته است به اين ترتيب :

[ پادشاه و وزراي مَمدوحِ عُبيد زاكاني ]  

مقدّمه از دکتر عبّاس اقبال آشتیانی

 خواجه علاءالدّين محمّد

عُبيد رسالۀ نوادر الامثال خود را كه كتابى است جدّى و به زبانِ عربى شاملِ اقوالِ انبياء و حُكماء و اَشعار و اَمثال به شخصى تقديم نموده است كه او را در مقدمۀ به چُنين القابى ياد مى‌ نمايد : « المخدوم صاحِبِ القِرانِ الأعدَلِ الأعظَمِ مُستَخدِمِ اَربابِ السَّيفِ وَ القَلَمِ مَلِك الوُزراءِ فى العالَمِ ... عَلاءالحَقّ و الدّين محمّد عضد السلاطين و مُغيث المَظلومينَ و المَلهوفينَ اَعلَى اللهُ تَعالى شَأنَهُ وَ اَعَزَّ اَنصارَهُ وَ اَعوانَهُ ... »

در اَشعار عُبيد مَديحه ‌اى از اين خواجه علاء الدّين محمّد وزير ديده نمى ‌شود ليكن در رسالۀ دلگشاى او ظريفه ‌اى راجع به او و يكى از غلامانشهست .

ظاهراً غرض از اين خواجه علاء الدّين محمّد وزير همان علاء الدّين محمّد مستوفى پسر خواجه عماد الدّين فريومدى خراسانى است كه ابتدا از مستوفيان زيردستِ خواجه رشيد الدّين فضل اللّه واگذاشت اين خواجه علاء الدّين محمّد مستوفى را هم با او در وزارت شريك نمود امّا پس از شش ماه او را به وزارتِ خراسان فرستاد و خواجه غياث ­الدّين در صدارات مستقلّ گرديد . خواجه علاءالدّين محمّد در وزارتِ خراسان برجا بود تا آنكه در حدودِ  ٧٣٧  دولت او به دست سربداران سبزوار برافتاد .

هيچ معلوم نيست كه عُبيد در چه وقت و كجا به خدمتِ اين خواجه علاءالدّين محمّد راه يافته و كتابِ نوادر الامثال خود را به او تقديم داشته است . چُنين مى ‌نمايد كه اين كار در همان دورۀ كوتاهى كه علاء الدّين محمّد با غياث الدّين محمّد رشيدى در وزارتِ ابوسعيد شريك بوده يعنى در سالِ  ٧٢٧  صورت گرفته باشد چه از آن به بعد علاء الدّين محمّد همواره در خراسان مى ‌زيسته و به نظر نمى‌ آيد كه عُبيد به آن سرزمين رفته باشد .

همين امرِ احتمالى يعنى تأليفِ كتابى از عُبيد در حدودِ  ٧٢٧  و اشارۀ حَمدُ اللهِ مستوفى كه عُبيد قبل از سال  ٧٣٠  اشعارِ خوب و رسائلِ بى‌نظير داشته مى ‌تواند فى الجمله زمانِ تقريبى شروعِ كار و شُهرتِ ادبى عُبيد زاكانى را معيّن نمايد و اين زمان قريبِ سى چهل سال پس از فوتِ سعدى و مقارنِ ايّامِ خُردسالى حافظ دو شاعر نامى شيراز است كه عُبيد قسمتِ اعظمِ زندگانى ادبى خود را در موطنِ آن دو بزرگوار به سر بُرده و بقيۀ عُمر را در ميانِ همان آب و هواى فَرَحبخش به آخِر رسانده است و بنابراين اگرچه عُبيد عصر سعدى را درنيافته ليكن مسلّماً با مدّتى از بهترين دورۀ شاعرى حافظ معاصر بوده و در شهرِ شيراز لااقلّ زمانى را با همان كسان كه با حافظ حَشر و نَشر داشته ‌اند سر مى ‌كرده و مانندِ آن شاعر بلندمقام از شاه شيخ ابواسحاق و شاه شجاع مدح گفته است . امّا افسوس كه در سراسرِ كليّاتِ عُبيد هيچ اشارۀ مستقيم و ذكرِ صريحى از حافظ نيست فقط دو سه غزل در كليّاتِ عُبيد ديده مى ‌شود از جهتِ وزن و قافيه شبيه به بعضى از غزليّاتِ حافظ و مظنون اين است كه يكى از اين دو گوينده در سرودنِ آنها به غزليّات ديگرى نظر داشته است ... .

کلّیّات عُبید زاکانی ، مولانا نظام الدّین عُبید الله زاکانی ، انتشارات زوّار ، چاپ اوّل ، زمستان 1379 ، تصحیح و تحقیق و شرح پرویز اَتابکی ، ص 16 ـ 18