خطّه فریومد/ فرومد  (تاریخی،علمی،فرهنگی)

سفر به کَهنه ( سفر به خاطرات مانا )

تابستان 1359 کودکی از فرومد همراه پدرش راهی سفر ­شد ، حدود چهار فرسخ به سمت شمال به دامن رشته کوههای البرز رفت ، از منیدر [ میان درّه ؟! ] و از میان کوهها گذشت تا به کَهنه رسید ، کسی چه می­ دانست 35 سال بعد بنشیند و آن خاطرات را ثبت کند .

* * * * * * *

عموحسین برای سودا / سودآ و فروش فلفل به جُوِین و بجنورد و تا مرز شوروی رفته بود و ما شنیده بودیم : ( عموحسین ام اومد ـــ از راه جوین­ ام اومد ) . پدرم خر عموحسین را گرفت تا به راه جوین برویم . خرِ عموحسین می­ خواست در برود ، تَن به بار نمی­ داد . چند توپ و تَشَر به او زد و نهایت رامَش کرد .  بچّه گنجشکی داشتم ، در جیبم گذاشتم که برای احمد پسر آشنا ببرم . مادرم دم درِ حیاط برای خدا حافظی آمده بود .

حسّ کردن معنا

از منیدر که بُگذری برای رفتن به کَهنه دو راه وجود دارد ؛ یکی راه مال ­رو ، که از مسیر کوه جرینگی است . گویا اکنون پدرم با لبخندی بر لب « انگورهای یاقوت » را بر تاکها به من نشان می­ دهد و ما داریم مسیرمان را به سمت دست راست انتخاب می ­کنیم . و دیگری سمتِ چپ راه پاچنار .

من معنای کوه جرینگی را حسّ می ­کردم ! با راه رفتن ، تخته سنگها زیرِ پایت به هم می­ خورد ، صدایش در کوه می ­پیچید و به سویت برمی ­گشت . یعنی اوّل این شعر برایم معنا شده بود و بعد آن را خوانده بودم . شاید هم شعر را خوانده یا شنیده بودم چون بعضی کلماتش ، کتاب فارسی و آقای شهنما دبیرِ فارسی در حافظه­ ام ورق می ­خوردند فقط نمی­ توانستم آن را به نظم بخوانم امّا می ­دانستم که « اینجا و اکنون » آن بیت شعر که در حافظه ­ام جستجو می­ کنم ولی حفظ نیستم دارد معنا می ­شود .

این جهان کوه است و فعلِ ما ندا ــــــــ سوی ما آید نداها را صدا

مولوی ، مثنوی 1 / 215

خدایا شُکر

در دامنه کوهی از آن کوهستان ، چشمه آبی و اطرافش چمن طبیعی بود ، دست در جیبم کردم که گُنجشک را در بیاورم . دیدم مُرده ، به پدرم گفتم : اینکه مُرده است ؟! پدرم گفت : خُب ؛ در جیبت گذاشته ­ای ، سوار خر شده­ ای ، این همه بالا و پایین رفته ­ای ، فشار و فشورش داده ­ای ، می خواستی زنده بماند ؟! توی جیبت می­ گذاری ، با خودت نمی ­گویی از کُجا می خواهد نَفَس بکشد ؟

نَفَس ؟ تویِ جیب ؟ فِشار ؟ فشور ؟ اینها را بر زبان نیاوردم ، در اندیشه ­ام می ­گذشت . 

ما در دامنه کوه نشسته بودیم و نان خُشکمان را با آبِ خُنَک چشمه می­ خوردیم . نان خشک با آب خُنَک چشمه ، از تولید به مصرف ، پدرم چند بار گفت : خدایا شِکور / شُکر . بعد خندید . گفت : این خدایا شُکر ! از صد تا فحش هم برای خدا بدتر است !! و زد زیر خنده ! من که می ­دانستم پدرم جدّی نمی ­گوید و شوخی می­ کند ، امّا با خودم گفتم : مگر با خدا هم می ­شود شوخی کرد ؟!

پارس کردنِ سگ

بعد از منیدر دو ، سه قلّاده سگ کنار گلّه گوسفندان پارس می­ کردند . پدرم که دنبال­تر بود گفت : مهدی نترسی ، این سگها گیرنده نیستند ، سگی که لایِش/ پارس می­ کند ترسیده ، چون ترسیده با عوعو تهدید می ­کند . سگِ گیرنده ، بدون سر و صدا کردن ، یکمرتبه می ­بینی پاچه­ات را گرفته است .

بعدها دیدم در روانشناسی هم گفته می ­شود : « یکی از نشانه ­های ترسیدن ، تهدید کردن است . »

در یک جا هم که می­ خواستیم بایستیم ، اَفسار خر رها شده بود ، به پدرم گفتم : فرار نکند ! گفت : غلط می­ کند که فرار کند ، صبح که شَتّ و شوت / اَفسارگُسیختگی داشت دَم خورده / استراحت کرده بود . حالا خَسته ­تر از آن است که بخواهد فرار کند .

برای اوّلین بار ، مزرعه آفتابگردان را دیدم ، تا آن موقع در فرومد آفتابگـردان را به صورت مزرعه ندیده بودم . از پدرم پرسیدم : مگر آفتابگـردان را در خَویر [ زمین مسطّح قابل کِشت بین دو مرز ] می ­کارند ؟ در فرومد که در مرزِ خَویر می­ کارند . گفت : اینجا زمین دارند ، آب دارند . در فرومد آب نیست . آب کم است . گفتم : این همه آفتابگردان را چه می­کنند ؟ مگر چقدر می­خواهند تُخمه بخورند ؟ گفت : از اینها روغن نباتی می­گیرند .  مگر اینها را در کتابهای درسی­تان نمی­خوانید ؟ بعد با خود اندیشیدم : پدرِ من چون به تهران می­رود این اطّلاعات را دارد !

* * * * * * *

کَهنه مثلِ کتابهای درسی بود که دشت و مزرعه و گاو و اسب و کودکان و کشاورزان و دختران را بر لب جویبار کشیده بود ، آن عکس از صفحه کتاب بیرون آمده و بر دلِ طبیعت نشسته بود .

دبّه روغن آشنا

پدرم با مرحوم سیّد محمّد فاطمی ­نیا آشنا بود و پدرانشان با هم . مرتبه قبل که آشنا به فرومد آمده بود با خودش « شیره انگور » و « روغن زرد » و ... برای فروش آورده بود . روزِ رفتن ، هنوز یک دبّه روغن مانده بود ، آشنا ناگزیر باید آن را به کَهنه برمی­ گرداند . پدرم گفت : آقا سیّدمحمّد اگر دوست دارید ، بگُذارید ما سرِ فرصت این روغن را به جای 250 برایت به 270 بفروشیم . لبخند بر چهره سیّد شکُفت ، دبّه روغن را با خوشحالی به حیاط برگرداند . اکنون نوبت حساب و کتاب رسیده بود ، آشنا گفت : به هر چقدر فروخته ­اید من با همان 250 راضی هستم .

با آشنا به باغشان رفته بودیم . آشنا به دیگران میوه بخشش می ­کرد ، آشنا شوخی می­ کرد که اینجا باغ من نیست ، به دزدی آمده ­ام ! گویا باغ پدرش بود .

اَذان گفته بودند ، آشنا وضو گرفته بود ، گفت : زودتر نماز بخوانیم به « نمازِ آقا » برسد . چون آقا ، اوّلِ وقت نماز می­ خواند .

آشنا گفت : « مُرغانه » می­ خوری ؟ تعجّب کردم . چِرا به « تُخمِ­­مُرغ » ، « مُرغانه » می ­گوید ؟!

مثلِ پَروانه­

« عفّت » هنوز برای من حکم یک قدّیسه را دارد . ( وقتی می ­خواست دو قاشق از جنسِ برنج و روی را به ما بدهد ) به خواهر یا برادر کوچک­ترش گفت : این قاشق سنگیـن برای مهدی ، این قاشق سبک­تر هم برای تو که کوچک­تری ، و آن بچّه هم پذیرفت . می­ خواست به من احترام بگذارد ، و اعتراض بچّه کوچک­تر هم برانگیخته نشود . بین والدینش دلخوری به وجود آمده بود با خنده به آنها گفت : حالا که آشنا آمده باید با هم آشتی کنید ! بعد رو به پدرم گفت : نگاه ! آشنا ! همین کار درست است برای یک چیز بی­خود اینها با هم قهرند ؟! بچّه­ ها خوابیده بودند و مرا هم به خوابیدن دعوت کردند . من خوابیدم و آنها با صحبت کدورت را حلّ کرده بودند .

دختری که کدبانو بود ، مثلِ پروانه­ ای بود که در منزل روی شانه­ هایِ والدین و کودکان می­ نشست .

آشنا مرا با طریقه نامه خواندن « آشنا » کرد

آن موقع خانه آشنا روی تپّه ای در بلندترین نقطه کَهنه بود و بر همه جای روستا اِشراف داشت . [ وقتی احمد گفت پدرش بر اثر بیماری آسم مُرده . با خود گفتم : آیا تنگی نفس / آسم در انتخابِ آنجا که راحت­تر نَفَس بکشد مؤثّر بوده است ؟ ] برای کاری به خانه قدیمی ­شان در داخل روستا رفتیم . نامه­ ای لبِ طاقچه بود . گفت که من بخوانم ، در حین خواندنِ نامه ، از کلمه ای تکراری ، خنده ام گرفته بود . از اینکه اسامی خیلی افراد در نامه بود و همه را جُدا جُدا گفته بود : « با خانواده سلام برسانید . » شب نامه ­ای جدید از پسرش آمده بود . یکی از همسایگان را آورده بود که نامه را بخواند . گفت : ایشان آمده تا با آقامهدی نامه را با هم بخوانند . آشنا با این کار مرا اَدَب و به طریقه خواندنِ نامه آشنا کرد . بله ؛ نامه را باید خواند نه آنکه خندید .

نوه خاله­ام خواسته بود تا برای همسرش که در سربازی است نامه ­ای بنویسم . طبقِ نامه­ اش به کسانی که سلام رسانده بود باید می نوشتم که آنها هم سلام رسانده­ اند . وقتی نامه را بازخوانی کردم یکی از بچّه ­ها که آنجا بود همه آن خنـده­ های کَهنه را پس داد ، بعد گفت : چِرا اینقدر « بـاری ، بـاری » کرده ­ای ؟ باری فلانی سلام می ­رساند ، باری فلانی سلام می­ رساند . مگـر « ماشین باری » است ؟

واقعاً که کوه به کوه نمی ­رسد ؛ نامه به نامه می ­رسد !

کلاس اوّل

زن آشنا پرسید : کلاس چندی ؟ من جوری که خودم را مهمّ جلوه دهم و برای او پرسش برانگیز باشد گفتم : « کلاس اوّل » .

زن آشنا دوباره پرسید : چرا ؟ هِـی مردود شده ­ای ؟

گفتم : نه ، مردود نشده­ ام .

پدرم گفت : نه ، پنجمش را خوانده ، کلاس هفتم است .

زن آشنا گفت : پس چرا می ­گوید ؛ « کلاس اوّل » ؟

گفتم : خُب ، من کلاس « اوّل راهنمایی » هستم .

من ضمنی گفته بودم که یعنی فرومد « مدرسه راهنمایی » دارد و کَهنه « مدرسه راهنمایی » ندارد ! حقّ هم دارید که « اوّل راهنمایی » به گوشتان نخورده باشد . شاید مثل پُزی که برای دانشگاه تهران نسبت به دانشگاههای دیگر داده می­ شود !  

* * * * * * *

پدرم مقداری لباس آورده بود می­ خواست بفروشد ، مهمّ نبود که در مقابلش پول بدهند یا گِردو یا کَشک یا مَویز یا ... ، از دربِ یک منزل به داخل حیاط رفتیم . خرید و فروشی صورت نگرفت ، برگشتیم و به کوچه دیگری رفتیم ، از دربِ دیگری داخل منزلی شدیم . باز همان حیاط و همان آدمها ! پس این حیاط دو درب دارد !

قریشمال / قریه­شمار

قریشمال / قریه­شمارها ، نزدیک استخر وسطِ آبادی چادُر زده و با پوست گوسفند دفّ درست کرده بودند . پوستها را روی زمین از چهار طرف با نخ به میخ کشیده بودند . پس قریشمالها فقط به فرومد نمی­ آیند ، به کَهنه هم می­ آیند . آنها دفّ هم درست می ­کنند ، مگر دفّ را از پوست گوسفند درست می­ کنند ؟ این را من پرسیده بودم و احمد گفته بود : مگر تو نمی ­دانستی که دفّ را از پوست گوسفند درست می­ کنند ؟ احمد با چابُکیِ تمام سوارِ خر می ­شد و می ­تُرباند ، من امّا جسارت و مهارت چُنان کاری را نداشتم .    

راکت پینگ پنگ

زنگ تفریح تمام شده بود و بچّه ها به کلاس آمده بودند ، آقای یارمحمّدی و آقای عباس­علی احمدی ( دبیران ریاضی و علوم ) پینگ ­پُنگ بازی می ­کردند . بچّه ها خیلی شلوغ کرده بودند ، من به شکایت از اکبر ، همکلاسی ­ام که در یک میز و کنار هم بودیم به پایِ تخته رفته بودم ، آقای احمدی عصبانی از سروصدای بچّه ­ها به کلاس آمد و شروع کرد به تَشَر زدن که ؛ چه خبرتان است ؟! من هم که کنارِ تخته ­سیاه ایستاده بودم و دَمِ دست بودم ، عباسعلی احمدی قدِّ بلندی داشت ، دستش را بالا بُرد و با تیغه راکتِ  پینگ پُنگ محکم به فرقِ سرم کوبید که تو اینجا چه می­ خواهی ؟! چرا سرِ جایت نیستی ؟! تهِ سَرم شاید به اندازه یک گردو وَرقُلمبیده و وَرَم کرده بود . گویا بعد به مدیر مدرسه گفته بودم : مگر این آقای احمدی ابن­ ملجم است که این طوری به سرم کوبید ؟! وقتی مادرم فهمید ، نِفـرین کرد که : « الهـی دستت بشکند که این طوری به سر بچّه­ ام نکوبی . »

خُب حالا اینها چه رَبطی به کَهنه دارد ؟ ربطش این است که پدرم در خانه آشنا از من تعریف کرد و گفت که من آن معلّم را « ابن­ ملجم » خوانده­ ام . آقای احمدی انسانی قد بلند ، مهربان ، از اهالی بسطام بود ! آخرین بار در سال 1372 او را در بنیاد جانبازان شاهرود دیدم ، من آنجا با عصا بودم ، آمد احوالپُرسی کردیم . گفت : مهدی کمک نمی­ خواهی ؟ عباسعلی احمدی در جنگ ، شیمایی شد و سالیانی درد و رنج کشید و عاقبت ­الامر به سوی معبود شتافت . خداوند آمرزش و رحمت خویش را بر او ارزانی دارد . سیّد احمد هاشمیانپور می ­گفت : من مدیر مدرسه بودم و آقای احمدی معلّم ، از اینکه روزی دانش آموزش بودم و حالا مدیر و او اینقدر دقیق و منظّم به مدرسه می ­آید خجالت می کشیدم .  

پدرم ، از پدرش می ­گوید

در برگشت بعد از آنکه از کَهنه گذشتیم ، آهوانی را دیدیم که در کَمَرگاه کوه به سمتِ قُلّه می­ دویدند . حالا به « پاچنار » رسیده بودیم با چنارهای بزرگش ، چشمه آبِ روان در پای آنها و جادّه پر پیچ و خمِ آن که به تازگی با بلدوزر ساخته بودند و خاطرات پدرم که گُل کرده بود : « قبلاً که اینجا اینطور نبود ، جادّه که نبود ، خر هم که سربالایی بارِ گندم را نمی ­کشید . باید دنبال خر می ­بودی که بار گندم نیفتد ، یکمرتبه خر سُر می­ خورد و دُم خر به دهان آدم می­ رفت ! اینجا قبلاً سَرِ گَردَنه بود . خدابیامرز پدرم می ­گفت : یک بار که اینجا رسیده ، دیده دو نفر ، دستهای چند نفر از این بچّه­ های بلوکات را از پُشت بسته­ اند و به او هم می­ ویند : اَشنا خَرِ تِه تو تی towti ، [ سَر خر را به این سمت بچرخان ] او هم با چوب دستی ­اش به آنها حمله می­ کند ، اسلحه دست یک نفر بوده و فشنگها دست دیگری ، دو ، سه تیر به این طرف و آن طرف می­ زنند که بترسد ، کسی که فشنگها به کمرش بوده ، می ­گفته اسلحه را به من بده ، امّا رفیقش گفته ، نه ؛ مسلمان است ، حیف است ، عصبانی است ، نهایت آنها رفته ­اند و این هم برگشته پیشِ بچّه­ های بلوکات و دستهای آنها را باز کرده . پدرم در دامنه این کوهها از رشادتهای پدرش که مثلِ کـوه بوده می ­گوید : « یک بار برادرش با چند نفر به سودآ / سفر تجارتی می­ رود موقـع برگشت در همین پاچنار دل ­درد می گیرد ، رفقـایش می­ خواهند او را بیاورند ، امّـا او می گوید : شما فقط برادرم ( صفرعلی ) را به من برسانید ، در اینجا جوهره ­ای از گریه در صدای پدر نمودار می ­شود ـ گر چه در این سالها که این داستان را بارها و بارها بازگو کرده به اینجای قصّه که رسیده به راحتی گریسته است ـ دَمدَمه­ های غروب بود که رفقایش آمدند و به پدرم خبر دادند که برادرت غلامرضا گفته : « برادرم صفرعلی را به من برسانید » . قصّة عبّاس علمدار و حسین بن علی نیست ، پدرم از پدرش می ­گوید ، نه پدرم می ­گِرید : دَمدَمه­های غروب بود که پدرم سوار اسب شد و راهی اینجا شد و برادرش را با بار گندمش به فرومد آورد . آنها جوانمردیهای خاصّ خودشان را داشتند ، ما در برابر آنها هیچی هستیم . » پس پاچنار برای من علاوه بر کوه و چنار ، نماد جوانمردی پدربزرگم ( صفرعلی یاقوتیان ) برای برادرش ( غلامرضا اَخَوین ) و نماد رشادتش برای بچّه ­های بلوکات هم هست . ما با همین حرفها به بالای کوه رسیده بودیم و خوشحال از اینکه سرازیری است که « إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا . » ، ( شرح ، 94 / ٦ )

به منیدر رسیدیم و در سایه باغی به استراحت و خوردنِ لُقمه­ نانی پرداختیم . زنی از باغ برایمان انگور آورد . این منیدریها چقدر مهربان و مهمان ­نواز و خودمانی اند ! من در میان روستاهای اطراف سادگی و صمیمیّت منیدریها را از همه چیز بیشتر دوست دارم . من دانش ­آموز کلاس اوّل راهنمایی ­ام و می­ دانم که پیامبر وقتی از طائف برگشت و در سایه دیواری به استراحت پرداخت . « عَداس » برایش مقداری انگور آورد و پیامبر به او گفت : تو از شهر برادرم یونُس بن مَتّی هستی ؟! خُب کار همین زن خاطره عَداس را برایم تداعی کرد دیگر .

از کَهنه تا دَهنه

در دهنه ( آن موقع هنوز سدّ شیخ حسن جوری ساخته نشده بود . ) یکی از زنان فرومد کنار چادر ، لبِ جوی آب با پدرم احوالپُرسی کرد و بعد هم حال مرا پرسید ، گفت : پسرت چطور است ؟ حالش خوب است ؟ پدرم پاسخش را داد و بعد به من گفت : باید خودت جوابش را می­ دادی . گفتم : خُب از شما پرسید ، از من که نپرسید . گفت : ولی حالِ شما را پرسید ، شما باید رشته کلام را در دست بگیری و احوالپُرسی کنی .

از دهنه که گذشتیم پدرم گفت : مهدی از کَهنه تا دَهنه تو سوار خَر بودی ، حالا تو پیاده شو تا یک کمی من سوار شوم . من خجالت کشیدم که چرا خودم عقلم نکشیده و گذاشته ­ام تا پدرم چُنین پیشنهادی بدهد ! از خَر پیاده شدم و به راه افتادم ، در حینِ راه رفتن دیدم با خودم نوچ نوچ می­ کنم و بی ­مورد خَر می ­رانم ! حالا هر کار می­ کنم که جلو دهانم را بگیرم و نوچ نوچ نکنم ، باز که یک خُرده می­ روم ، می بینم از اختیار من بیرون است ، یعنی از اختیار همان خرش مانده بود . مولوی می ­گوید :

فُحش می ­شنیدم و خَر می­ راندم ـــــــ ربِّ یَسِّر زیر لب می خواندم

مولوی ، مثنوی ۲ ، بخش ۳۹

ولی من بی­ اختیار زیرِ لب ، خر می ­راندم .

از خِرَد پَر داشت عیسی ، بر فَلَک پَرّید او ـــــــ گر خرش را نیم پَر بودی ، نماندی در خری

مولوی ، فیه ما فیه ، ص 88

کُهنه شدنِ کَهنه

من آن سال دو بار به کَهنه رفتم امّا تا سالها خواب کَهنه را می ­دیدم ، خصوصاً از وقتی که شنیدم آشنایمان مرحوم سیّدمحمّد فاطمی ­نیا مُرده است . برای اینکه این خواب دست از سرِ من بردارد ، شاید سال 1385 بود که با پدرم و آقای عبّاس مهربانی به کَهنه رفتیم ، در ورودی روستا ، بر سر قبر شهدا و شهید سیّدمرتضی فاطمی­ نیا و مرحوم سیّدمحمّد فاطمی ­نیا فاتحه خواندیم ، کنارِ استخر آبادی رفتیم و بعد به دربِ منزل آقای سیّداحمد فاطمی ­نیا ، مادرش برای تعزیه به یکی از روستاهای مجاور رفته بود ، به اصرار و مهمانوازی احمد و همسرش ناهار را ماندیم و بعد هم برگشتیم . گفتم دیگر خواب کَهنه تمام شود ، امّا باز تا مدّتها در رؤیا ، به کَهنه می ­رفتم و می­ دیدم همسرِ آشنا ( مادر شهید سیّدمرتضی فاطمی ­نیا ) نیست ! من در « بیداری » ، سه بار به کَهنه رفته ­ام و در « رؤیا » بارها . من می ­خواهم کَهنه را رها کنم ، کَهنه مرا رها نمی ­کند ، خاطرات کَهنه در وجود من کُهنه و مانا شده است !   

در تاریخ پنجشنیه 8 / 7 / 1391 این خاطرات را برای پدرم خواندم . آنجا که نوشته بودم : « از منیدر که بُگذری برای رفتن به کَهنه دو راه وجود دارد ؛ یکی راه مال ­رو » گفت : « پیاده رو » گفتم : « ما که با خر رفتیم ؟ » گفت : « در برگشت نمی­ شود با خر آمد ، سرازیری است خر سُر می­ خورد . »

در آخر هم باز این حکایت را که من در عدد گردوها شکّ داشتم و ننوشته بودم برای چندمین بار بازگو کرد : آقا سیّدعلی ­اصغر پدر آقا سیّدمحمّد یک سال که به فرومد آمده بود می ­گفت : امسال جوزها/گردوها سرما کرد . ما نتوانستیم جوز جمع کنیم . بعد گفتیم : خُب حالا با همان سرما امسال چقدر جوز جمع کردید ؟ گفت : یک صدهزار تایی !! 

وای خدا ، چقدر مَن مَن کردم ، یک وقت آدم نمی ­تواند حرف بزند مِن مِن می ­کند ، وقتی به سَرِ حرف می ­آید مَن مَن می ­کند . به قول مولوی در دیوان شمس :

تا کی گُریزی از اَجَـل در ارغوان و ارغنـون ؟! ــ نَک کِـش کشـانت می ­بَرند ، اِنّا اِلَیـهِ راجِـعـون

کو آن فضـولی­های تو ؟ کو آن ملولی­های تو ؟ــ کو آن نغولی­های تو ؟ در فعل و مَکر ای ذوفنون

این باغِ مَن ، آن خانِ مَن ، این آنِ من ، آن آنِ مَن ــ ای هر مَنَت هفتـاد مَن ! اکنون کَهی از تو فـزون