فریومد / فرومد چه چیز نیست ؟! ( 4 )

سه شنبه 11 تيرماه 1392 خورشيدي برابر با 23 شعبان 1434 هجري قمري است . 692 سال پيش در چُنين روزي ، وزير خراسان ، « خواجه علاءالدّين محمّد فريومدي » را به قول نايب فریومدی ، غیاث الدّین بن علی : سربدالان شهيد كردند يا به قول ابن يمين : علاءالدّين محمّد به سوی جنّت روان شد ! 

علاءالدّین محمّد ، علاءالدّین هندو نیست !

برخی خواجه علاءالدّین محمّد را با خواجه علاءالدّین هندو یکی دانسته ­اند . مثلاً دولتشاه سمرقندي نوشته است : « ... امّا وزیر خیّر مکرّم ، خواجه علاءالدّین­ محمّد اباً عن جدّ از صنادید خراسان است و در روزگار سلطان ابوسعیدخان ، وزیر به استقلال بوده و امور خراسان سالها بدو مفوّض بوده و در قصبه فریومد شهرستان را او بنا کرده و عمارتی عالی است .  [ تذکرة الشّعراء ، صص 204 ـ 206 ]

حَبَّـذا شهـر علائیّـه و شهــــــرستـانش .......... خُـرَّمــا نُـزهَت بـاغِ خـوش و باغستانش 

کیست بانیش؟ علاء دُوَل و دین که بُوَد؟ .......... ناوَرَد مثل به صد قَرن و به صد دورانش

دیوان ابن ­یمین ، ص438

و در مشهد مقدّسه رضویه ( علی ساکنها السّلامُ و التّحیّة ) ایوان و مناره و عمارت ساخته و بعد از وفات سلطان ابوسعیدخان خواست تا امور خراسان را مضبوط دارد و لشکر جمع کرد و سر به­ داران بر او خروج کردند و در شهور سنه سبع و ثلاثین و سبعمائة [ 737 ] از سر به داران هزیمت خورد و لشکر سر به داران او را در نواحی کوهسار استرآباد گرفته به قتل رسانیدند . » [ تذکرة الشّعراء ، صص 204 ـ 206 ]

مرحوم حسینعلی باستانی ­راد در مقدّمه دیوان ابن ­یمین [ مقدّمه دیوان ، ص کط ، لا ، م ] و نویسنده « قیام شیعی سربداران » [ یعقوب آژند ، ص 138 ] به این نکته اشاره کرده ­اند که اینها دو نفرند نه یک نفر .

« علاءالدّین محمّد که تاریخ تولّد او دانسته نیست ، در سال 727 وزارت سلطان ابوسعید بهادر را به اتّفاق غیاث الدّین محمّد پسر رشیدالدّین فضل ­الله بر عهده گرفت ، امّا شش یا هشت ماه بعد غیاث ­الدّین در وزارت مستقل شد و علاءالدّین محمّد ریاست دیوان استیفای سرتاسر ممالک ایلخانی را به عهده گرفت ( حمدالله مستوفی ، تاریخ گزیده ، 621 ؛ خواندمیر ، 3 / 216 ) . وی در سال 730 با تنزّل مقام به وزارت خراسان برگزیده شد ( خواندمیر ، 3 / 218 ) . » [ رودگر ؛ قنبر علی ، ص 163 ـ 179]

وزیر مشرق و مغرب علاء دولت و دین ......... که در فضایل از اعیـانِ دهـــــــر شد ممتاز 

جهان­ پناه وزیــــــرا ! تویی که باز کنی ......... دری که هست زِ رحمت به رویِ خلق فراز 

بگیر مُلک خراســان ولی به استقلال ......... ممـان کــه کـــوف شـــود همنشین با بــاز 

زِ یُمن مَـــــدحِ تو اندر زمانه ابن ­یمین ......... نمـــــــود در صُحفِ نظـــم ، آیتِ اِعجــــــــاز

ابن ­یمین ، ص 111 ـ 112

بعد از مرگِ ابوسعید منصبِ وزارت خراسان از طرفِ طغاتیمورخان [ از ۷۳۶ تا ۷۵۳ ه . ق ] که در گرگان بر سریرِ خانیّت نشسته بود موردِ تأیید قرار گرفت . محلِّ استقرارِ خواجه علاءالدّین محمّد در قریه فریومد بیهق [ در قلعه / حصار شهرستان ] بوده است . [ حقیقت ، عبدالرّفیع ( رفیع ) ، ص 234 ]

طبق گزارش شبانکاره­ ای [ یا نایب فریومدی ] در هنگام وفات سلطان ابوسعيد [ سال 736 ] که خواجه علاءالدّين محمّد وزیر بوده ، امير حياطغا در پی به دست آوردن حكم يرليغ جهت اِمارت خراسان به نام خود و راه وزارت به نام ... خواجه علاءالدّين هندو و عزل خواجه علاءالدّين محمّد از وزارت بوده و گزارش داده است که خواجه علاءالدّين محمّد تا سال 739 زنده بوده که ديگرباره پادشاه طغاتيمور را در نيشابور به پادشاهى بنشاندند . در رجب همان سال به طرف عراق روانه شده ، در ذوالحجّه اين سال در حدود ساوه مقام نموده ، در غرّه محرم 740 در مقام كالپوش نزول فرموده است . و گفته است : خواجه علاءالدّين محمّد را در قلعه كملى كبودجامه سربدالان شهيد كردند . [ شهرستان مینودشت به کبودجامه معروف بوده است . ] ، [ شبانکاره­ ای ( یا نایب فریومدی ) / 2 ، ص 306 ]  

محلّ كشته شدن علاءالدّين محمّد

دولتشاه : « در قریه دلآباد از حـدود کوهسار کبودجامه »

حبیب السّیر : « در حـدود شهـرک نو »

مجمل فصیح خوافی : « در حـدود مازندران »

ابن يمين : « سربيشه »

نایب فریومدی : « قلعه كملى كبودجامه »

ابن­ یمین هم واقعه قتل علاءالدّين محمّد وزیر را  چهارشنبه 23 شعبان 742 گزارش کرده است :

زِ هجـرت هفتصـد بود و چهل و دو .......... سه بر عشـرین فزوده مـاه شعبان

به روز چهـــارشنبه در گَـهِ چاشت ......... زِ بَـد فعلـــی این گــردون گـــــردان

علاءالــدّین و الــدّنیــــــــا محمّـــد .......... وزیــر شـه نشــــــــان مُلـک ایـران

زِ سر بیشه سوی جنّت روان شد .......... که جانش تـازه باد از ابــر غُفــــران

جلال مُلک و دین زان گُلشن آمـــد ......... گُلی خُـــــرّم دل و شاداب و خنـدان

مبـــادا بی چُنین گُل گُلشن مُلک .......... که هست این یادگاری در گلستان

ابن­یمین ، ص 571

حکیم ­الدّین فریومدی کتاب « الحِکمَةُ فِی الاَدعِیَّةِ وَ المَوعِظَةُ لِلأُمَّةِ » را به قول خودش به نام ؛

خـواجـــه دریــادلِ والا گُـهَـــــر .......... صاحب اَعظــم وَزیــر بَحـر و بَـرّ

 ( عَلاءُ الدِّین مُحَمّد بن عِمادُ الدِّین مُحَمّد بن تاجُ الدِّین محمودِ بنِ زَنکیِ بنِ طاهِرٍ الفَریوَمذیّ ) تألیف کرده است . همان که ابن ­یمین درباره ­اش می ­گوید : 

محیطِ مـرکـزِ رَفعت ، سپهـرِ جــاه و جَلالت .......... علاء دولـــــت و ملّــت ، محمّـد بن محمّـد

وزیـــرِ شاه نشـان ، آن که دولت ابــدی را .......... جنـــاب او بود از کایِنـــات مـرجـع و مقصــد

سپهــرِ مهـرِ فتـوّت ، محیطِ مـرکـزِ جـــــود .......... علاء دولت و دین ، سَــروَرِ ستــوده خِصـال

محمّد بن محمّد که در فنـــــون هنــــــــــر .......... کمــال یــافت کــزو دور مــانـد عیـن کمــال

سپهرِ حشمت و رَفعت ، علاء دولت و دین .......... که گِـرد مرکـز مدحش ، بُــوَد مـــدار سخن

محمّد بن محمّد که در ممـــالک فضـــــــل .......... زِ فـــرّ مـدحــت او بینـــم ، اشتهـــار سخن

ابن­ یمین ، صص 59 ، 124 ، 145

« سعدالدّین کالونی » هم مانند « ابن یمین » از او به عنوان « محمّد بن محمّد » یاد کرده ­است .

خــدايگـــــان وزيــران علاء دولت و دين .......... عِـمـــــــــاد كعبـه اسلام و قبلــه زوّار

محمّد بن محمّد که يُمن همّت اوست .......... مُعيـن و مُظهِـــــرِ دينِ احمــد مختـــار

فرائد غياثي ، 2 / 46

نکته : خواجه وجيه ­الدّين مسعود دومین حاکم سربه دار از 738 تا 745 در سبزوار حکومت داشته ، ابن ­یمین حدّاقلّ 5 قصیده و یک قطعه در مدح او سروده است . در سالِ 743 در رکابِ او بوده که دیوانش گُم شده و به اسارت درآمده ، در این زمینه در مقدّمه دیوانش می­ گوید : « ناگاه از قضای آسمانی و تقدیر یزدانی در محاربه که شیخ الاِسلام سلطان اولیاء اللهِ العِظام مُرشد السّالکینَ اِلَی الثَّوابِ مُنقِذ الهالِکینَ مِنَ العِقابِ شیخ حسن قَدَّسَ اللهُ نَفسَهُ و جَعَلَ حَظیرَة القُدس رَمسه و سلطان اسلام شهنشاه هفت اقلیم المُؤیّد مِنَ السّماءِ المُظفَّر عَلَی الأعداءِ وَجیه الحقّ و الدّین مَسعود صَبَّ اللهُ عَلیهِ رجال رضوانه و اسکنه بحبوحه جنانه را با لشکر هراة در ولایت خواف در سیزدهم صفر سنة ثلاث و اربعین و سبعمأة واقع شد . »

و کارنامه در سالِ 741 سروده شده ، یعنی ابن ­یمین در این زمان در فریومد نبوده و نبودنش هم به درازا کشیده که غمگنانه آن اشعار را سروده ، در سبزوار هم نبوده ، چون می ­گوید :

که در غربت مرا تا چند مانید .......... به همّت با خراسانم رسانید

دیوانِ ابن یمین ، ص 588

بعد در همین سالهایی که دومین حاکم سر به­ دار را مدح می ­کند ، در « کارنامه » ، « علاءالدّین محمّد » را که در 13 شعبان 742 هجری به دستِ سر به ­داران کُشته شده ، مدح كرده است ، طُرفه آنکه « علاءالدّین محمّد » در سالِ 741 هنوز در فریومد در حصارِ « شهرستان » وزیر بوده ( و حکیم الدّین محمّدبن علی النّاموس الخواری الفریومدی که ابن ­یمین در ماه رجب سالِ 732  در فریومد به کتابخانه­ اش رفته است ، ) مشاور وزیر بوده است ! 

بـرو اوّل بـه شهـــرستـــــان خُـــرّم .......... که بادند اهل وی ، پیوسته بی­ غم

گُــذر کن سـوی درگــــــاهِ وزیــــری .......... که بـاشـد بنـــده او ، هــر امیـــری

عـلاءِ دولــت و ملّـــت محمّـــــــــــد .......... که زیــــرِ پـــای دارد فــرقِ فـرقــــد

پس آنگـه سـوی مـولانــای اعظـم .......... به دانـش ســــــــــــــــرورِ اولاد ِآدم

حکیـــم مُلـک ، استـــاد زمـــــــانـه .......... چــــو یک فن در همه فنّی یگــــانه

ولـی از راه اخـلاص این جســــارت .......... نمـــودم ای مُشیــــر انــــــدر وزارت

دیوانِ ابن ­یمین ، ص 576

* * * * * * *

علاءالدّین هندو ... مشهورترین پسر خواجه وجیه ­الدّین زنگی است ، قدیم ­ترین تاریخی که در منابع به زندگی او اشاره شده مربوط به حوادث سال 704 است . به نوشته وصّاف ، در این سال غازان خان ، علاء­الدّین هندو پسر وجیه­ الدّین را که یک چند از امـور دنیـوی روی گردانده و در اندیشه آخـرت می ­بوده ، به وزارت منصوب کرد ( وصّاف ، 251) .

بنا بر نوشته فصیح خوافی در سال 710 علاءالدّین هندو به همراه چند تن از مقامات دستگاه حکومتی ایلخانان به سفارت به نزد ملک غیاث ­الدّین محمّد کرت به هرات فرستاده شد . وی پس از بازگشت از این سفر در گزارشی به اولجایتو پیش­ بینی کرد که به زودی پادشاه آل کرت بر ایلخان طغیان خواهد کرد ( فصیح خوافی ، 3 / 18 ) .

اطّلاع بعدی ما درباره وی مربوط است به انتصاب او به فرمانروایی کرمان و مناطق ساحلی آن در سال 713 ( کاشانی ، 154 ) . از این گزارش می ­توان دریافت که مدّت وزارت او نباید بیش از سه سال بوده باشد .

در كتاب فرماندهان كرمان ، فرمانروايي او سال 716 هجری  ـ 1316 میلادی دانسته شده است . ( احمدي كرماني ، ص 268 )

حکیم ­الدّین فریومدی کتاب « تحفه جلالیه » را به نام « خواجه جلال­ الدّین ابویزید بن صاحب الشّهید وجیه­ الحقّ و الدّین زنگی بن الصّاحب السّعید خواجه عزّالحقّ و الدّین طاهر الفریومدی » نوشته است .

جلال­ الدّین ابویزید بر خلاف پدر و نیایَش آوازه ­ای مناسِب مناصَب خویش نیافت . [ رودگر ؛ قنبر علی ، ص 163 ـ 179] 

شبانکاره ­ای [ یا نایب فریومدی ] گزارش داده است که « خواجه جلال ­الدّين بايزيد [ ابایزید / ابویزید ] برادر خواجه علاءالدّين هندو به وقت توجّه خراسان در سمنان وفات يافت . » [ مجمع الانساب / ‏2 ، ص 326  ] ابن­ یمین درباره علاءالدّين هندو می ­گوید :

وزیـــر شـــاه نشـان آصـفِ سلیمـــان­ فـــــــر .......... کـه آسمـــانش لقب مـالـک الـرّقـــاب دهــــد

علاء دولت و دین هنــدوی مبـــــــــــارک رأی .......... که تیــــغ او زِ رقـــاب عـــــدو قـــــراب دهــــد

روز جشن عــرب است ای مَه خوبـان عجــم .......... وقت شـــادی است مبــــاش از غـم ایّام دُژَم

آصــف عهــــد ، علاء دول و دیـــن هنــــــــدو .......... کـه بـــود تــارک تــــرک فلکـش زیـــر قــــــدم

مـــرا زِ خــدمت عــالــی جنـــاب آصفِ عهــد .......... علاء دولــت و دیـن هنـــدوی مبـــــــــارک رأی

ملامت آن نَفَس افزود و نفـرت آن دم خاست .......... کـه عـــزم ثــابت او بـرفـت پـــای از جــــــــای

ابن ­یمین ، ص 67 ، 132، 544

نتیجه گیری

ـ چُنانکه برخی پنداشته ­اند « علاءالدّین محمّد » و « علاءالدّین هندو » یک نفر نیست بلکه دو نفرند .

ـ در سال 736 که « علاءالدّین محمّد » ، وزیر بوده ، در پی عزل او و نصب « علاءالدّین هندو » بوده­ اند . [ شبانکاره­ ای ( یا نایب فریومدی ) / 2 ، ص 306 ] 

ـ « علاءالدّین محمّد » نام پدرش هم « محمّد » است ( عمادالدّین محمّد واقفِ خانقاه سلطانیّه زنجان ) [ حکیم الدِین فریومدی ، نسخه خطّی حدائق الوثائق ]

ـ « علاءالدّین هندو » ، ( برادر خواجه جلال­ الدّين بايزيد واقفِ خانقاه فریومد ) لقب پدرش « وجیه ­الدّین زنگی » است . [ حکیم ­الدِین فریومدی ، نسخه خطّی حدائق الوثائق ؛ شبانکاره ­ای [ یا نایب فریومدی ] / ‏2 ، ص  326 ]

ـ « علاءالدّین محمّد » و « علاءالدّین هندو » هر دو از خاندان زنگی بن طاهر فریومدی ، هر دو وزیر و هر دو ممدوح ابن­ یمین بوده­ اند . 

ـ حکیم ­الدّین فریومدی کتاب « الحِکمَةُ فِی الاَدعِیَّةِ وَ المَوعِظَةُ لِلأُمَّةِ » را به نام ؛ عَلاءُ الدِّین مُحَمّد بن عِمادُ الدِّین مُحَمّد و کتاب « تحفه جلالیه » را به نام « خواجه جلال­ الدّین ابویزید برادر علاءالدّین هندو » نوشته است .

* * * * * * *

نکته در مورد تشکیک نشانی مجمع الانساب و ذیل آن [ شبانکاره ­ای ( یا نایب فریومدی ) / 2 ، ص 306 ]

ـ کتاب مجمع الانساب و ذیل آن را میرهاشم محدّث تصحیح و چاپ کرده است . در این چاپ ، ذیل در پی کتاب مجمع الانساب و در صفحه 339 تا 349 جای داده شده که قطعاً اشتباه است چه با مطالعه کتاب و دقّت در تاریخ های ذکر شده معلوم می ­گردد که در واقع باید صفحات 306 تا 349 همه را جزو ذیل مجمع الانساب به شمار آورد . [ رودگر ؛ قنبر علی ، شماره 68 ، ص 163 ـ 179 و جعفری مذهب ؛ محسن ، شماره 30 و 31 ، ص 249 تا 255 ]

* * * * * * *

فهرست منابع

حذف شد .

وب سايت « جديد آنلاين » در تاريخ 29 خرداد 1391 مطلبي درج نموده كه در آن ، اين دو شخص يكي دانسته شده كه در 13 مهر 1391 بدان پاسخ داده شده است .

 http://www.jadidonline.com/story/18062012/frnk/farumad_mosque_iran

وب سايت « اخبار جامع شهرستان ميامي » در 4 شهريور 1391 مطلبي درج نموده كه در آن ، اين دو شخص يكي دانسته شده كه در 13 مهر 1391 بدان پاسخ داده شده است .

http://www.newsmayamey.com

وب سايت « دايرة المعارف طهور » مطلبي درج نموده كه در آن ، اين دو شخص يكي دانسته شده است .

 http://www.tahoordanesh.com/page.php?pid=15496