خطّه فریومد/ فرومد  (تاریخی،علمی،فرهنگی)

مُقَدَّمِه

هنگامِ گَشت و گُذار در کوچه یا خیابانِ روستا یا شَهری ، چَشم که به چِهرۀ گُشادۀ دوستی یا آشنایی گُشوده می ­شود چه سُرور و شادمانی در دِل می ­آید ؟! اگر برای دیدارِ دوستی راهی دیاری شویم و آن دوست را در آنجا بِبینیم چه ؟!

آنچه در این کتاب کنارِ هم جا خوش کرده است یا هنگامِ خواندنِ کتابی چهره به چهره ، رو به رو درآمده که من خَنده بر لَب ، صفحه بر کَف ، نِشانی آنها را گرفته ­ام تا باز بتوانم به سُراغشان بروم ، مثلِ « آیت الله کاشانی در فَرومَد » و « کربلا مُقیم فَرومَدی » و ... یا برای دیدارشان راهیِ دیارشان شده ­ام ، مثلِ کارنامۀ فَریُومَد یا آنچه از تاریخ بیهَق و ... آورده شده است .

در « دیوانِ ابن ­یَمین » یک مَثنوی با نامِ « کارنامه » در 294 بیت آمده ، این مَثنوی را ابن­ یمین به سالِ 741 در غُربَت برای فَریُومَد سُروده است که در آن یک سِری مَکانها و فَریُومَدیها مُعَرَّفی شده ­اند و یک جُغرافیایِ تاریخی برای فَریُومَد قَرنِ هشتم شده است .

در این کتاب ، آن مَثنـوی را می­ خوانید ولی قَبل از آن در بارۀ چند کارنامۀ دیگر که شُعَرا سُروده­ اند سُخَن گفته شده ، بَعد از آن در بارۀ بَرخی اَفراد یا مَکانهایی که در این مَثنوی آمده شَرحِ بیشتری آمده است . در همان قَرنِ هشتم اَشخاص و اَماکنِ دیگری در فَریُومَد بوده که در مَثنوی کارنامه نیامده است ، کوشش شد آن مَوارِد هم در ادامه بیاید تا این جُغرافیایِ تاریخی کامِل­ تر شود . چه آنها که در دیوانِ ابن ­یمین بود و چه وَقفنـامۀ « خانقاه فَریُومَد » و « خانقاه سُلطانیّه » که در « حَدائِقُ ­الوَثائِق » حَکیمُ ­الدّین فَریُومَدی مُعاصِرِ ابن ­یَمین آمده است .

جُلوتر از ابن ­یمین در قَرن هشتم ، ابوالحَسَن بیهَقی هم در کتابِ « تاریخ بیهَق » در قَرنِ ششم ، فَریُومَد و فَریُومَدیهایی را شناسانده است . کتابِ « مَقاماتِ حاتَمی » که تازِگی به کوششِ اُستاد مُحَمَّدرضا شَفیعی کَدکَنی منتشر شده و مَربوط به قَرنِ ششم است هم دو مَطلب در بارۀ فَریُومَدیها دارد که آن هم به این کتاب اَفزوده شد . مواردِ دیگری هم از لا به ­لایِ کتابها در بارۀ فَریُومَد / فَرومَد یا فَریُومَدیها / فَرومَدیها بوده که در برگهایِ پایانی جا خوش کرده­ بود ولی هنگامِ فهرست ­نویسی ، چیدمانِ رُخدادها تا جایی که وابَستگی نوشتارها اِجازه می ­داد بر مَبنـای رُخـدادِ تاریخی قَـرار گرفت . بر آن بودم نامِ کتابِ را « کارنامۀ فَریُومَد / فَرومد با ضَمایم » بِگُذارم ولی « از فَریُومَد تا فَرومَد » با چیدمانِ تاریخی نوشتارها ، هماهنگ ­تر است .

اَلبتّه مَواردی هم بود که در این مجموعه نیامد . مواردِ مَربوط به خاندانِ زَنگی فَریُومَدی و سَر به ­داران و مسجد جامِعِ فَریُومَد و مطالبِ مربوط به خود ابن ­یمین و ... که آنها باید در مجموعه ­های خودش بیاید . اگر در پاره­ ای موارد اِحساس تَکرار کردید ، دَلیلِ اَصلی ، آن بوده که هر مَطلب مُتّکی به خود باشد و اگر خواننده­ ای یک مَطلب را خواند تا جایی که مُمکِن است گویا باشد .

مهدی یاقوتیان