خطّه فریومد/ فرومد  (تاریخی،علمی،فرهنگی)

خاکشیریسم !

داستان آن دلّاک ( کارگر حمّام ) را حتماً شنیده ‌اید ؟ در زمان قدیم که حمّام‌های چهل ستون چهل پنجره بود ـ و حالا چیزهای دیگری جانشین آنها شده ـ دلّاک‌ها تمام علوم را دارا بودند و معمولاً مورد مشورت همه‌ شخصیّت‌ها قرار می ‌گرفتند ، چون در یک حالتی مشتری در اختیار دلّاک واقع می‌ شد که کاملاً تسلیم او بود ، مدّت حمّام هم معمولاً طولانی بود ، بنا بر این درد دلها و اسرار مشتری در ضمنی که دلّاک مشغول کیسه کشیدن او بود باز می ‌شد ،

یک روز یک مشتری ، در حالی که زیر دست دلّاک بود ، با او درد دل می ‌کرد و می ‌گفت : مدّتی است کمرم درد می‌ کند و شبها نمي‌ توانم بخوابم ، هر دوایی هم که خورده‌ ام نتیجه ‌اي نداده ...

دلّاک گفت : اتّفاقـا دوای این خیلی ساده است ، شما یک سیر خاکشیر بگیرید و شب در آب نم کنید و بگذارید تا صبح خیس بخورد ، بعد صبح ناشتا میل کنید ، همین !

مشتری هم اظهار تشکّر کرد . پس از مدّتی باز مشتری گفت : نمي‌ دانم علامت پیری است ! چشمم کم نور شده دکتر می‌گوید : باید عینک بزنی ، و عینک زدن هم برای من قابل تحمّل نیست ، نمي‌ دانم چه بکنم ، چشمم به خط قرآن نمي ‌گیرد .

دلّاک بی ‌درنگ حرف او را می‌ بُرد و می ‌گوید : اتّفـاقـا امتحان شده، شما یک سیر خاکشیر می ‌گیرید ، شب نم می ‌کنید ، ناشتا پیش از صبحانه میل فرمایید ، سه شب این کار را بکنید افاقه می‌ شود .

باز مدّتی می‌ گذرد و مشتری چند تا مرض دیگرش را می ‌گوید . دلّاک باز هم همین خاکشیر را تجویز می ‌کند .

در آخِر مشتری برای اینکه مسیر حرف را عوض کند می ‌گوید : زندگی ها خیلی عوض شده ، با همین حقوق و همین درآمد ، چند سال پیش من یک زندگی مرفّهی داشتم ، حالا درآمدهایی هم بر حقوق من اضافه شده ، باز هم هشتم گرو نُهم است ، به طوری که از چشم طلبکارها اصلاً از خانه نمي‌ توانم بیرون بیایم !

دلّاک می ‌گوید : یک سیر خاکشیر شما نم می کنید و ...

مشتری اعتراض می ‌کند که این چه جور دوایی است که هم به درد کمردرد می‌ خورد ، هم به درد چشم درد می ‌خورد و هم به درد قرض ؟!

دلّاک توضیح می‌ دهد که : سی سال تمام است من هر شب یک سیر خاکشیر نم می ‌کنم ، صبح ناشتا می‌ خورم ، و تا حالا هیچ بدی از آن ندیده ‌ام ! 

[ مجموعه آثار 9 ( تشيّع علوي و تشيّع صفوي ) ، دكتر علي شريعتي ، انتشارات چاپخش ، چاپ دوم ، 1377 ، ص 29 ـ 30 ]

شما گمان نكنيد كه عبّاس خوشي « مطبّ يا كلينيك خاكشيريسم » باز كرده و براي هر درد شما مي گويد : مقداري خاكشير ناشتا ميل كنيد ! ايشان « دانشجوی کارشناسی تولید و استحصال گیاهان دارویی و معطّر » است ، با خاكشير شروع كرده ، چون ماه رمضان است ، اين مطلب قرار بود هفته پيش در « خطّه فريومد / فرومد » درج شود ، ولي دير خيسانده شد براي روز سه شنبه ، خوب نم نكشيده بود ! ايشان قول داده مرتّب گياهان دارويي فرومد را براي شما معرّفي كند . با عكس گياهان دارويي و منبع و مأخذ . براي همين هم در قسمتِ موضوعات ، « گياهان دارويي فرومد » افزوده شد . 

حجة الاسلام سيّد حسن ضيايي كه در سيماي خراسان رضوي در مورد « طبّ گياهي و طبّ المعصومين » سخن مي گويد ، اصالتاً فرومدي است . ايشان در پايان درس حوزوي ، نيم ساعتي هم « طبّ گياهي و طبّ المعصومين » درس مي دهد .

دكتر احمد امامي از دانشكده داروسازي دانشگاه علوم پزشكي مشهد ، براي تهيّه گياه « نوروزك » به فرومد سفر كرده و در مورد همان گياه ، يك مقاله علمي نوشته است .

تاريخ فريومد هم گواه است كه اين خطّه استعداد خوبي در اين زمينه دارد به عنوان نمونه ابن فُندُق مي نويسد :

( يازدهم ) در ديه ششتمد آبى [ گلابي ] باشد شيرين گران سنگ كه مدّتى بتوان نهاد كه خلل نپذيرد و انجيرى باشد زرد لطيف چُنانكه از لطافت خشك نتوان كرد ، و انجير سفيد و زرد فريومد خُشك توان كرد .

( بيست و ششم ) در ديه فريومد انجير سرخ و انجير زرد خيزد چُنانكه خشك كنند ، و در كتاب قانون آورده است كه بهترين انجيرها و موافق ‏تر با طبع مردم انجيرى بود كه اوصاف آن در انجير فريومد موجود است ، و آنجا كاريزهاى آب بسيار است ، و هواى سهلى و جبلى دارد ، ميوه آن به غايت موافق بود ، و از تَناول آن امراض كم تر تولّد كند .

 ( بيست و هفتم ) در فريومد و حدود آن خليه منج انگبين باشد و عسلى به غايت كمال چُنانكه در ديگر نواحى نيشابور مثل آن نيست .

ـ ابوالحسن علیّ بن زید بیهقی ( ابن فُندُق ) ، تاریخ بیهق ، کتابفروشی فروغی/ چاپخانه اسلامیه ، چاپ دوم . ص 278 و 280

گر چه مطلب مذكور در كتاب قانون يافت نشد امّا در مطلوبيّت انجير زرد فريومد شكّي نيست . اين يكي گفتني نيست ، خوردني است !  

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

خاکشیر

گردآورنده : عبّاس خوشی ( دانشجوی کارشناسی تولید و استحصال گیاهان دارویی و معطّر )

« گیاهان دارویی و گیاه درمانی » دكتر محمّدحسین صالحی سورمقی

« گیاهان دارویی » دكتر علی زرگری

نامهای فارسی : خاکشی ، خاکشیر       انگلیسی : descurainia  sophia  

خانواده : شب بو 

خاکشیر گیاهی است علفی ـ بوته­ای یک یا دو ساله ، گاهی به یک متر هم می ­رسد قسمت دارویی گیاه ، دانه است که پس از رسیدن مورد استفاده قرار می گیرد . در اکثر نقاط ایران به صورت خودرو می روید از جمله در مزارع فرومد . در فصل بهار کشاورزان آن را به صورت دسته دسته جمع کرده ، روی پارچه خشک می کنند بعد آن را پاک کرده  و میوه خشک شده آن را جدا نموده ، مورد استفاده قرار می گیرد .

در فرومد بوته اين گياه ، قبل از آنكه داراي ساقه شود ، تقريباً با گويش محلّي « علف گربه » نامبردار است و به عنوان سبزي آش مورد استفاده قرار مي گيرد .

ترکیبات مهمّ : مهمّ ترین ترکیبات گلوکز اینولات هاست از دیگر ترکیبات آن اسیدهای چرب پالمیتیک لینولینک الوئیک واستئاریک می باشد .

املاح موجود در دانه شامل ؛ گوگرد ، کُلُر ، فُسفر ، آهن ، پتاسیم ، کَلسیم ، سدیم و منیزیوم است . دانه همچُنین حاوی پروتئین صمغ موسیلا چربی و ترکییبات ازت دار می باشد .

طریقه و میزان مصرف :  

خیسانده : خاکشير را در آب سرد خیسانده و میل کنید .

ـ در ایران خاکشیر مخلوط با آب سرد به عنوان ملیّن و خنکی استفاده می شود . تب بُر و پایین آورنده دمای بدن است .  

ـ برای نیکویی رنگ رُخسار هر روز دو مثقال خاکشیر و چهار مثقال شَکَر  تا 10 روز به صورت خوراکی مصرف شود .

ـ برای چاق شدن ، یک قاشق خاکشیر با شیر تازه روزی یک لیوان  مفید است .

ـ برای برطرف کردن جوش های صورت یک قاشق ترنجبین با دو قاشق غذا خوری خاکشیر مخلوط و هر روز صبح ناشتا تا دو هفته میل شود .

جوشانده : یک قاشق غذاخوری خاکشیر را به مدّت 10 دقیقه با یک لیوان آب جوشانده و پس از سرد شدن میل نمایید .

در طبّ عوام و سنّتی به عنوان ادرارآور ، تب بُر و برای رفع التهاب کُلیه ، دفع کِرم و درمان آب آوردن انساج به صورت جوشانده استفاده می شود .

ـ برای دفع سنگ کُلیه از مخلوطِ خار شتر و ترنجبین به صورتِ جوشانده صبحِ ناشتا مصرف گردد .

ضماد : برای بهبود زخم  جراحات و رفع وَرمها  خاکشیر به اندازه مصرف کوبیده به صورت ضماد در آورید و روی موضع مورد نظر بمالید . 

ـ برای درد نقرس ضماد آن استفاده می شود .

نکته مهمّ : دانه خاکشیر باید در ظروف در بسته دور از نور ، حرارت و رطوبت نگهداری شود .