شاعِرِ سَر به­ داران

محمود پوروَهّاب ـ ­ رُشد نوجَوان ، شمارۀ 2 ، آبان 1402

بَچّه ­های کلاس یکهو شُلوغ کردند : « آقا شِعر و شاعِری ! شِعر و شاعِری ! »

آقای نَویدی به ساعَتَش نِگاه کرد . با اَنگُشتانَش نِشان داد : « هنوز سه دَقیقه موندِه ! »

سه دَقیقِه هم گُذَشت ، آن وَقت رویِ صَندَلی نِشست و گُفت : « خُب شاعِرِ کلاس ! آقا سینا ! این 20 دقیقۀ آخِر در بارۀ کُدام شاعِر باید صُحبَت کنیم ؟ »

بَچّه­ ها باز شُلوغ کردند ، هر کُدام اِسمی گفت . سینا گفت : « آقا ابن ­یَمین خوبِه ؟ »

آقای نَویدی از جا بُلَند شد و رویِ تَختِه نوشت : « اَمیر یَمین الدّین طُغرایی مَشهور به اِبنِ­ یَمین فَریُومَدی »

ـ خُب ، آقا سینا حالا که این شاعِر را پیشنهاد کردی ، بِگو بِبینَم در بارِه­ اش چی می­ دونی ؟

ـ آقا ! ابن ­یَمین شاعرِ قَرنِ هَشتُمِه . او در روستایِ فَریُومَد از روستاهایِ سَبزوار به دُنیا آمده . سَواد و هُنرِ شاعِری را از پِدَرَش یاد گرفته .

ـ آفَرین دُرُستِه !

رضا از تَهِ کلاس بُلَند شد .

ـ آقا ! چِرا بِهِش می ­گَن طُغرایی ؟

ـ آفَرین ! سُؤالِ خوبی کردی . ابن ­یَمین و پدرش اَمیر محمود به خاطِرِ اینکه شُغلِشان طُغرانِویسی بود ، به این نام مَعروف بودند .

طُغرا در قَدیم خَطِّ پیچیده و کَمانی یا هِلالی شکلی بود که بر سرِ حُکم­ها و نامه ­هایِ حاکِمان و پادِشاهان نوشته می­ شد . در واقِع مُهر و اِمضایِ پادشاه یا حاکِم به حِساب می­ آمد . مَثَلاً لَقب یا نامِ شاه رو بالایِ نامِه می ­نوشتند . مِثلِ « اَلسُّلطانُ الاَعظَم الاَعدَل جَلال­الدّین اکبرشاه غازی » مَعلومه که ابن­یَمین خَطّ رو از پِدَرَش آموخته و حُضورِشون تویِ دربارِ شاهان به طُغرانِویسی هم مَربوط می ­شد اَمّا بُزرگ­ترین اِتّفاقِ زندگیِ ابن ­یَمین گُم شدنِ دیوانِ شِعرِشِه . »

بچّه­ ها با تَعَجُّب گفتند : « نه ! واقِعاً ؟! چِقَدر بَد ! چِطور گُم شُد آقا ؟!

ـ حَتماً می­ دونید که ابن ­یَمین به شاعِرِ سَر به ­داران هم مَعروفِه . چون زندگیش هَمزَمان با قیامِ سَر به­ داران عَلیهِ مُغولها بود اَمّا در جَنگی که بینِ وَجیه ­الدّین مَسعود سَر به­ داری و حاکِمِ هرات در نَزدیکی ِ شَهرِ تُربَتِ حیدَریّه اِتّفاق اُفتاد ، دیوانِ شِعرِ ابن ­یَمین گُم شد .

ابن ­یمین گویا رَفته بود از نَزدیک جَنگ رو تَماشا کُنه و برای فَرماندِۀ سَر به­ داران شِعر بِگِه اَمّا در این جَنگ سَر به­ داران شِکَست خوردند . خودِ ابن ­یَمین هم اَسیر شد و دیوانَش هم به غارَت رَفت . خودش هم در این باره گُفته است :

به چَنگالِ غارَتگران اوفتاد

وزآن پس کَسی زو نِشانی نداد

ابن ­یَمین پس از آزادی شِعرِهای پَراکَندِه ­ای رو که دیگران از او به یاد داشتند یا نوشته بودند و شِعرهایی رو که خودَش به یاد داشت ، دوبارِه جَمع­ آوری کرد . دیوانی که امروز از او مانده ، حُدودِ 15 هزار بیتِه ، اَمّا آنچه که باعِثِ شُهرَتِ ابن ­یَمین شُده ، شِعرهای اَخلاقی و اِعتِراض آمیزِشِه که در قالِبِ قِطعِه سُرودِه .

سینا گُفت : آقا من یک شِعرِ مَعروفَش رو یادداشت کردم که با اِجازِه می ­خونم :

هر بَلایی که می­ شَوَد واقِع

در میانِ خَلایقِ عالَم

چون نِکو بِنگَری طَمَع باشد

مَنشَأ آن بَلا ، زِ بیش و زِ کَم

هر کِه نَقشِ طَمَع زِ لَوحِ ضَمیر

بِستُرَد ، وارَهَد زِ مِحنَت و غَم

از طَمَع دور باش ابن ­یَمین

گَر دِلی بایَدَت خوش و خُرَّم

دیوانِ ابن ­یمین فَریُومَدی ، قطعه شمارۀ 637

بَچِّه ­ها برای سینا یا شاید هم برای ابن ­یَمین دَست زدند و هُورا کشیدند .

آقای نَویدی گُفت : « بسیار خُب ، من هم یک شعرِ کوتاهَش رو می ­نویسم . و رویِ تَختِۀ کلاس نوشت :

مرا گُفتَند جَمعی مِهرَبانان

چو دیدَندَم زِ غَم در اِضطِرابی

که : خوش می­ باش که­ از دورانِ گیتی

عِمارَت بازیابَد هر خَرابی

کِشیدَم از جگَر آهی و گُفتم

بِدان صاحِبدِلان نیکوجَوابی :

چه سود آن گَه که ماهی مُردِه باشد

که باز آیَد به جویِ رفتِه ، آبی

دیوان ابن ­یمین فَریُومَدی ، قِطعِۀ شُمارۀ 879