جادّه و پُل ابریشم
قبل از تکمیل و اختراع تجهیزاتِ جدیدِ حمل و نقل دریایی و کشفِ دماغۀ امید کلیّۀ مال التّجاره های سرزمینهای چین و ژاپن و هندوچین و هند و پاکستان از طریقِ ایران و ترکیه به اروپا می رفت و متعاقباً اجناس موردِ لزومِ آنان نیز از همین راه به چین و سایرِ ممالک حمل می شد . به راهی که حمل و نقل این صادرات و واردات را به عُهده داشت « جادّۀ ابریشم » گفته می شد که یکی از راههای معروف و معتبرِ جهان بوده است . این جادّه از هر کشوری که می گذشت حُکّام و سلاطینِ آنجا سعی در نگهداری و امنیّتِ آن داشتند . به طوری که از متنِ تاریخها استنباط می شود این راه خیلی قدیمی است . این جادّه از روی رودخانه ای به نامِ ابریشم که در صد و پنجاه کیلومتری شرقِ شاهرود قرار دارد می گذشته ، این جادّه را به این جهت جادّۀ ابریشم گفته اند که حملِ ابریشمِ محصولِ مناطق چین و هندوچین و هند از این راه برای فروش به اروپا می رفته است .
مسئلۀ مهمّ عبور از این رودخانه است ، از قدیم الایّام پُلهای عظیم و مستحکمی داشته که الحال از آن پُلها اثری به جای نمانده است . شاه عبّاس که همه جا عُمران و آبادی می کرده ، بر روی رودخانۀ ابریشم هم پُلی ساخته و در صدمتری آن هم رِباط بزرگی ، پُل ویران شده ولی رِباط بر جا مانده است .
اعتمادالسّلطنه در مطلع الشّمس می نویسد : « ظهیرالاسلام هم بر روی رودخانۀ ابریشم پُلی ساخته است « ... و ... پُل سه چشمه دارد و دهنۀ دو چشمۀ طرفین چهار ذرع می باشد و چشمۀ وسط پنج ذرع ، طرفین طاقها چهار میل است و ارتفاع هر میل یک متر ، از ابتدای پُل تا چشمۀ اوّل 28 ذرع می باشد . این پُل از ابنیۀ محمّدناصرخان ظهیرالدّوله است و تماماً آجری و روی آن سنگفرش و در جنوبِ پُل مزبور به فاصلۀ چند ذرع آثارِ پُل خرابه ای است که مردم آن را از بناهای شاه عبّاسی می دانند از اینجا چهار فرسخ که پیمودید به عبّاس آباد می رسد .
مشاهداتِ ما در سفری که در سالِ جاری به اتّفاقِ آقای حمید ابوالفضلی رئیس موزۀ شاهرود به فرومد و فیروزآباد داشتیم چُنین است :
1ـ از پُلهای قدیمی که بر روی رودخانۀ ابریشم ساخته شده مطلقاً اثری به جا نمانده است .
2ـ همچُنین از پُل شاه عبّاسی هم اثر معیّن و مشخّصی باقی نمانده است .
3ـ یک پُلِ شش دهنۀ بزرگ که جهاد سازندگی شش سالِ قبل بر روی رودخانۀ ابریشم ساخته فعلاً مورد استفاده است .
4ـ در جنوبِ پُل شش دهنۀ فوق الذّکر دو پایه پُل دیدیم که نشانۀ پُۀ بزرگی در این محلّ بوده است .
امّا به ما معلوم نشد که این دو پایۀ باقیمانده پُل شاه عبّاسی است یا باقیماندۀ پُل ظهیرالدّوله یا پُل ابریشم اصلی و قدیم ( احتمال قوی آن است که از بقایای پُل ظهیرالدّوله باشد . ) . این پُل دارای پایه های بسیار مستحکمی است که معلوم می دارد که در این منطقه پُل اساسی بوده است .
5ـ در شمالِ پُلِ شش دهنه ، دو رهگذر مشاهده می شود ( رهگذر جادّه ای سنگفرش شده در کفِ رودخانه می باشد . ) که معلوم می دارد بعد از خرابی پُلها مردم این رهگذرها را برای عبور از رودخانه ساخته اند .
یکی از این رهگذرها با سنگهای بزرگ و شن و آهک و ملاط بسیار محکم ساخته شده است .
دیگری با سنگهای ریزتر و شن و آهک و ملاط ظریف ساخته شده است که هر دو رهگذر در حالِ حاضر قابلِ استفاده است و مردم و مالها و گوسفندها به آسانی از این طرفِ رودخانه به آن طرف می روند .
تاریخ جامع شهرستان شاهرود ، تألیف : محمّدعلی شفیعی ، چاپ : اوّل ، زمستان 1378 ، از صفحۀ 319 تا ص 342
myaghoutian@yahoo.com